Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî

ilmî faaliyetlerde toplumu gözlemlemiş ve dini bakımından iki konuda büyük eksikliklerin olduğunu fark etmiş ve bu aksaklıkları gidermek için çok büyük çaba sarf etmiştir. Bu aksaklıkların birincisi toplumun Kur’an-ı Kerim ile bağının zayıf olmasıdır. İkinci gördüğü aksaklık toplumun İslam ahlâkından uzaklaşmasıdır.

TASAVVUF 02.05.2021, 21:15 02.05.2021, 21:38 Ramazan Peri
195
Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî

Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî, 1927’de Mardin’in Nusaybin ilçesine bağlı Kalecik köyünde doğmuştur. Babası büyük bir âlim olan bu zatın annesi ise [1] [2] [3] [4] [5]

Molla Ali Koçer’in kızı Sâdîka Hanımdır.[6] Babası Molla Ahmed, Said Nursî ile beraber Abdurrahman Tağî’nin (v. 1866) yanında tahsil görmüştür.[7]

Molla Ahmed, 1. Dünya Savaşının başlaması üzerine savaşa katılmış ve savaşta yaralandığı için terhis olmuştur. Fakat köyüne (Dedeli) döndüğünde Rusların her tarafı işgal ettiğini ve bütün akrabalarının göçtüğünü görünce akrabalarıyla bağlantısı koptuğundan Nusaybin’e göç etmek zorunda kalmıştır.[8]

Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî

Nusaybin’in köylerinde imamlık yaparken kendisi gibi muhacir olan Molla Ali Koçer’in kızı Sâdîka Hanımla evlenmiştir. Bu evlilikten Hamide adında bir kızı, Muhammed Emin, Muhammed Salih ve Muhammed Said adında üç erkek çocuğu olmuştur. Molla Ahmed, 1. Dünya Savaşında aldığı yaraların tesiriyle hastalanmış ve bu hastalık sonucu 1937’de vefat etmiştir.[9]

Molla Ahmed’in Kürdçe yazılmış üçü nazım ve biri nesir olmak üzere dört eseri vardır. Meşhur âlim Molla Halil Siirdî’nin eseri Nehcu ’l- Enam ’ına yazdığı şerh ise bize ulaşmamıştır. Molla Ahmed’in bu dört eseri şunlardır:

  • Eqîda Imâne (nazım)
  • Munâcât-ı Hayderî (nazım)
  • Dîwan (nazım)
  • Teqwimname (nesir).[10]

Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî, ilim tahsiline babasının yanında başlamış ve yedi yaşında iken Kur’an-ı Kerim’i hatmetmiştir. Bu arada o dönemde kendi bölgesinde İslami ilimleri öğretecek öğretim kurumların azlığından dolayı Suriye’ye ilim yolculuğu yapmıştır. el-Hayderî, yörenin farklı âlimlerinden tahsil görmüş ve Şeyh Abdurrezak el-Helelî’den ilim icâzetini almıştır.[11]

Şeyh Muhammed el-Hayderî, 1947’de Şeyh Abdurrezâk Helelî’den icâzet aldıktan sonra Suriye’de Şeyh Ahmed Haznevî’nin medresesinde müderrislik yapmaya başlamıştır.[12]

1950’lerden sonra ezanın Arapça olarak okunmaya başlanması, Kur’an-ı Kerim eğitiminin eskiye nisbetle biraz daha serbestleşmesi ile beraber doğduğu köye (Kale’ye) dönmüş ve burada bir süre imamlık yapmaya başlamıştır. Ardından Baverna köyüne yerleşen Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî, burada birçok talebe yetiştirmiştir. Daha Sonra Midyat’ın Kutlubey köyünde müderrislik ve imamlık yapmaya başlamış ve burada yedi yıl kaldıktan sonra Midyat’ın Ovabaşı köyüne yerleşmiştir.[13]

Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî

1967’de Şeyh Alaadin el-Haznevî’den tasavvuf icâzeti almıştır.1982’de ise Silvan’ın Bereketli köyüne yerleşmiş ve vefatına kadar burada ilmî-tasavvufî faaliyetlerine devam etmiştir.[14]

Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî’nin önemle üstünde durduğu konuların başında öğrencilerin medrese eğitiminin yanında okul hayatına devam etmeleridir. Talebelerini bu şekilde teşvik ettiği gibi çocuklarını bu yönde eğitmiştir. Nitekim onlar da ilmi icâzetlerini aldıkları gibi devletin çeşitli resmi kurumlarında görev almışlardır.[15]

Şeyh Muhammed el-Hayderî, yürüttüğü ilmî faaliyetlerde toplumu gözlemlemiş ve dini bakımından iki konuda büyük eksikliklerin olduğunu fark etmiş ve bu aksaklıkları gidermek için çok büyük çaba sarf etmiştir. Bu aksaklıkların birincisi toplumun Kur’an-ı Kerim ile bağının zayıf olmasıdır. Bu sorunun halli için Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî birçok köyde medrese açmıştır. İkinci gördüğü aksaklık toplumun İslam ahlâkından uzaklaşmasıdır. Bu sorunu çözmek için de Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî, köy köy dolaşarak İslam ahlâkının yüceliklerini topluma anlatmışır. Bazen de İzmir, Mersin, Adana gibi illere giderek buralarda irşad faaliyetlerinde bulunmuştur.[16]

el-Hayderî, her gün ikindi namazının tesbihatını müteakip hatme yapar ve hatmeden sonra genellikle cemaate bir tasavvufî sohbette bulunurdu. Sohbetlerinde imanın esasları, çocuk ve aile eğitimi, komşuluk ilişkileri, ahiret bilinci, Nakşibendi terbiye, anne-baba hakkı gibi konuları işlemiştir.[17] el-Hayderî’nin sohbetlerinden bazı kesitler aşağıda verilmiştir:

Allah ’ın size bahşettiği hayat çok pahalıdır, çok değerlidir. Hayatınızı dengeli kullanınız. Ölçülü kullanınız. Nasıl ki; Allah Teâlâ: “(dosdoğru tartı ile ölçün) ” buyurmuştur. Yani ölçülü olunuz. Adaletle yaşayınız. Allah ’a yönelirken, hayatınızı taksim ederken adaletli ve insaflı olunuz. Allah ’ın size verdiği hayatı israf etmeyiniz.”

"Kalbimiz daima Allah’ın zikri ile meşgul olmalıdır. Kişi yazı yazarken, bir sanat ile uğraşırken, alış veriş yaparken, her ne yaparsa aynı zamanda kalbi daima Allah ile meşgul olsun.

Siz de bilirsiniz ki; ne kadar dağa, tepeye, tümseğe yağmur yağsa da sular yine bereketli ve eğimli vadiye, başka bir şeyle dolu olmayan nehir yatağına akar, işte öylece kalbini boş şeylerden ve nefsin heveslerinden arındırarak boşaltan kişinin kalbine de böylece Allah Teâlâ’yı tefekkür ve zikir dolar. Asla Rabbinden gafil olmaz. Böylece tüm hâl ve davranışları düzelir.

Allah’ı zikreden öyle bir zikreder ki damarlarıyla, kemikleriyle, etiyle, nefesiyle, ruhuyla, vücuduyla, yüreğinin en derin perdelerinde en derin basamaklarında Allah Allah Allah der ki an gelir diliyle zikirden utanır, çünkü kendisini ‘ihsan’ derecesinde, Allah Teâlâ’nın huzurunda hisseder. Her daim Allah’ın huzurundadır ve huzurludur. Kalkarken Allah’ın adıyladır, otururken, uyurken, uyanırken, sevinç anında hüzün anında Rabbiyledir. İşte Resulullah Efendimiz (S.A.V.), zikredenlerin en hayırlısı, bu durumda bize en güzel misaldir. ”267

Şeyh Muhammed el-Hayderî, Diyarbakır’a yakın bir yerde bir ilim merkezi kurmak istemiş ve bu amaçla Güzel köy Cami ve Kur’an Kursu inşaatını başlamıştır. Fakat bu kursun tamamlandığını göremeden 22 Mayıs 2003’te yetmiş altı yaşında vefat etmiştir.268

Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî’nin ilk hanımından sekiz, ilk hanımı vefat ettikten sonra evlendiği ikinci hanımından ise yedi çocuğu olmak üzere on beş çocuğu vardır. İstisnasız hepsi babalarının yanında temel İslami eğitimlerini almışlardır.269

Şeyh Efendinin kaleme aldığı eserler şunlardır:

  • Eqideya İmane (Kürdçe)
  • Mewlida Nebi (Kürdçe)
  • MevlûdunNebi (Arapça)
  • Werdü’l Etfal (Kürdçe)
  • Dîwana Hayderî (Kürdçe)270

Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî

Şeyh Muhammed el-Hayderî’den Sonra Dergâhın Durumu

el-Hayderî’den sonra ilmî ve tasavvufî faaliyetleri yürütme görevini el- Hayderî’nin oğlu Şeyh Ahmet üstlenmiştir. Şeyh Ahmet, ilim ve tasavvuf icâzetini babasından almıştır. Babasından aldığı ilmî ve tasavvufî mirası daha da yaygınlaştırma gayretleri içinde olmuştur. Bu münasebetle Diyarbakır Sur ilçesine bağlı Güzel köy ve Silvan’a bağlı Bereketli köyündeki eğitim-öğretim kurumlan hem [18] [19] [20] [21] fiziki hem nitelik açısından geliştirilmiş ve büyütülmüştür. Bunun yanı sıra Diyarbakır merkezde birden fazla noktada ve ayrıca İstanbul, Adana, Bingöl, Muş, Kızıltepe, Hilvan gibi merkezlerde ilmî ve tasavvufî faaliyetleri yürütmek üzere medreseler açılmıştır. Bu kurumlarda Kur’an-ı Kerim’in yanından, Arapça grameri, hadis, tefsir, fıkıh gibi temel İslam ilimleri okutulmakta ve tasavvuf âdâbı verilmektedir. Ayrıca spor, sanat ve sosyal etkinliklerine de yer verilmektedir.[22]

Ahmet Arslan

Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı

---------------------------------

[1] Yıldız, Seyda Şeyh İbrahim Faruki, s. 38.

[2] Muhammed Zahir Yıldız, “Seyda İbrahim el-Faruki Bellî Hazretleri”, İslami Hayat Dergisi, s. 48.

[3] Yıldız, Seyda Şeyh İbrahim Faruki, ss. 69-70.

[4] Yıldız, Seyda Şeyh İbrahim Faruki, ss. 69-70.

[5] Yıldız, Seyda Şeyh İbrahim Faruki, ss. 69-70.

[6] Halil Akçay, “Son dönem Tasavvuf Âlimlerinden Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî (Hayatı ve Eserleri)”, Kimlik, Kültür ve Değişim Sürecinde Osmanlı’dan Günümüze Kürtler, Uluslararası Sempozyumu, Bingöl, 6-8.9.2012, ss. 392.

[7] Zeynelabidin Çiçek, Diyarbakır’ın Fethi, Tarihi ve Kültürü, Diyarbakır Söz Matbaası, Diyarbakır 2007, s. 138.

[8] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[9] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[10] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[11] Akçay, Son dönem Tasavvuf Âlimlerinden Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî (Hayatı ve Eserleri), ss. 392.

[12] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[13] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[14] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[15] Akçay, “Son dönem Tasavvuf Âlimlerinden Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî” (Hayatı ve Eserleri), ss. 392.

[16] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[17] Mehmet Tarhan, "Şeyh Muhammed Emîn el-Hayderî ve Tasavvufî Yönü” (Lisans Bitirme Tezi, Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Diyarbakır 2015), s. 30.

[18] Tarhan, Şeyh Muhammed Emîn el-Hayderî ve Tasavvufî Yönü, s. 31.

[19] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî (Naşirin girişi).

[20] Akçay, “Son dönem Tasavvuf Âlimlerinden Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî (Hayatı ve Eserleri)”, s. 393.

[21] Akçay, “Son dönem Tasavvuf Âlimlerinden Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî (Hayatı ve Eserleri)”, s. 392.

[22] Bu bilgiler, el-Hayden’nin torunu Halil Akçay ile 02.07.2017 tarihinde yapılan görüşmeden alınmıştır.

Yorumlar (0)
24
açık
Namaz Vakti 15 Mayıs 2021
İmsak 03:53
Güneş 05:39
Öğle 13:05
İkindi 17:01
Akşam 20:22
Yatsı 22:00
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 39 81
2. Galatasaray 39 81
3. Fenerbahçe 39 79
4. Trabzonspor 39 68
5. Sivasspor 39 62
6. Hatayspor 39 61
7. Alanyaspor 39 57
8. Karagümrük 39 57
9. Gaziantep FK 39 55
10. Göztepe 39 51
11. Konyaspor 39 49
12. Rizespor 39 48
13. Kasımpaşa 39 46
14. Malatyaspor 39 45
15. Başakşehir 39 45
16. Antalyaspor 39 43
17. Kayserispor 39 41
18. Erzurumspor 40 40
19. Ankaragücü 39 38
20. Gençlerbirliği 39 38
21. Denizlispor 39 28
Takımlar O P
1. Adana Demirspor 34 70
2. Giresunspor 34 70
3. Samsunspor 34 70
4. İstanbulspor 34 64
5. Altay 34 63
6. Altınordu 34 60
7. Ankara Keçiörengücü 34 58
8. Ümraniye 34 51
9. Tuzlaspor 34 47
10. Bursaspor 34 46
11. Bandırmaspor 34 42
12. Boluspor 34 42
13. Balıkesirspor 34 35
14. Adanaspor 34 34
15. Menemenspor 34 34
16. Akhisar Bld.Spor 34 30
17. Ankaraspor 34 26
18. Eskişehirspor 34 8
Takımlar O P
1. Man City 36 83
2. M. United 36 70
3. Leicester City 36 66
4. Chelsea 36 64
5. Liverpool 35 60
6. West Ham 35 58
7. Tottenham 35 56
8. Everton 35 56
9. Arsenal 36 55
10. Leeds United 35 50
11. Aston Villa 35 49
12. Wolverhampton 35 45
13. Crystal Palace 35 41
14. Southampton 35 40
15. Burnley 35 39
16. Newcastle 36 39
17. Brighton 35 37
18. Fulham 35 27
19. West Bromwich 35 26
20. Sheffield United 35 17
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 36 80
2. Real Madrid 36 78
3. Barcelona 36 76
4. Sevilla 36 74
5. Real Sociedad 36 56
6. Real Betis 36 55
7. Villarreal 36 55
8. Celta de Vigo 36 50
9. Athletic Bilbao 36 46
10. Granada 36 45
11. Osasuna 36 44
12. Cádiz 36 43
13. Levante 36 40
14. Valencia 36 39
15. Deportivo Alaves 36 35
16. Getafe 36 34
17. Huesca 36 33
18. Real Valladolid 36 31
19. Elche 36 30
20. Eibar 36 30
Günün Karikatürü Tümü