Dünyanın İlk Mühendisi EL-CEZERİ

Cizreli büyük mucit, bilgisayarların temellerini atan âlim, fen ve teknik adamı, robot, saatler, su makineleri, şifreli kilitler, şifreli kasalar, termos, otomatik çocuk oyuncakları gibi 60 makine mucidi ve dünyanın ilk sibernetik Müslüman bilginidir.

BİLİM TEKNOLOJİ 23.11.2022, 10:50 23.11.2022, 12:32 Ramazan Peri
Dünyanın İlk Mühendisi EL-CEZERİ

Cizreli Ebu’l-İz (Ebû’l İz İbni İsmail İbni Rezzaz El-Cezeri) ya da Avrupa’nın bildiği ismiyle El- Cezeri / Al-Jazari (Ibn İsmail ibn al-Rezzaz al-Jazari) olan bu mucit iş mühendisi, zanaatkar ve sanatçı, matematikçi ve astronom Kürt islam bilgini, bundan 800 küsur yıl önce, 1136­1206 yılları arasında yaşadı.

El-Cezeri, 1183 yılında başlayıp 25 yıl süren icatlar kataloğunu o zamanlar resmî dil olan Arapça ile yazmış­tır. Cizreli Ebu’l-İz bütün icatlarını Leonardo’dan çok daha önce yapmış ve kitaplaştırmıştır. En ünlü eseri “Maharetli Mekanik Cihazların Bilgisini İçeren Kitap”tır.

Bu kitabın üç nüshası kütüphanelerimizin depolarında 800 yıl saklanmıştır.

Ancak geç de olsa Avrupalılar tarafından yine de biz­den önce keşfedilir. Otomatik makineler tarihinde “Çağın Doruğuna Erişmiş Büyük Mühendis İbni Rezzaz Cesari” adıyla saygıyla anılır.

Sibernetik alanın en büyük dâhisi kabul edilen, fizikçi, robot ve matriks ustası bilim insanı İsmail Ebul İz Bin Rez- zaz El-Cezeri Cizre’de vefat etmiştir.

Bediüzzaman Ebu’l-İz İsmail Ibn er-Rezzaz El-Cezeri ya da Batılı’nın söyleyişiyle kısaca Al-Jazari, 12. yüzyılın ikinci yarısında Amid’de (bugünkü adıyla Diyarbakır) ya­şamış bir mekanik bilginidir.

Ebu’l-İz, Cizre Tor (Dağkapı) Mahallesi’nde 1153 yı­lında doğdu. Adı İsmail olup babasının adı Rezzaz’dır. La­kabı ise “şeref, onur babası” anlamında Ebu’l-İz’dir. Cizreli olduğu için kendisi El- Cezeri olarak adlandırılır. Dünyada eşsiz bir mucit olduğundan, kendisine “Zamanın Güzeli” anlamında “Bediüzzaman” denilmiştir. Ayrıca çalışanların ve işçilerin reisi olarak ün salmıştır. Ana dili Kürtçe olmak üzere Arapça, Türkçe, Fars­ça, Osmanlıca ve Latince dillerini de biliyordu.

Kitaplarda tanındığı adı İsmail Ebu’l-İz Bin Rezzaz El- Cezeri olarak adı geçer. Batı dünyası onu Cazari (Gazari) olarak tanır. Meşhur olduğu en büyük ve değerli eseri, şüp­hesiz bütün icat ve tekniği topladığı kitabıdır. Kitabının adı

“El Camiu Beyne’l-İlim Vel Amel-En Nafi’ Fis Sanaat İl Hiyel” adlı Arapça olarak yazmış olduğu eseridir. Kitabın Türkçe anlamı da şöyledir: “İlim ve Tekniğin Birleşmesiy­le, Hayal Sanatının Toplamı” diyebiliriz.

El-Cezeri adını Dicle Nehri’nin bir ada (cezire) gibi çevrelediği Cizreli olmasından alır. Ebu’l-İz ününü Türkçe karşılığı “Makine Yapımında Yararlı Bilgiler ve Uygulama­lar” adlı yapıtından alır. Henüz bir Türkçe çevirisi olma­dığından anladığımız üzere kıymeti Doğu tarafından yeteri kadar bilinmeyen bu büyük bilgini ilginç kılan ise yapıtla­rının orijinalliğidir.

Bir saray mühendisi olan Ebu’l-İz, belki de sarayın kı­sıtlamaları ve padişahların bitmek bilmez keyfi dolayısıyla insan hayatını değiştiren buluşlara imza atamamıştır. On­dan eserlerini insanlığa değil daha çok padişahına hizmet etmek üzere tasarlaması istenmiştir.

Verimli hayatının büyük başarılarına karşın son derece alçakgönüllü bir üslubu olan Ebu’l-İz, 1183 yılında başla­yıp 25 yıl süren icatlar kataloğunu o zamanlar resmî dil olan Arapça ile yazar.

Dünyanın_İlk_Mühendisi_Ahmet_EL_CEZERİ

İnsanoğlunun Bilim Çalışmaları

İnsanda gezegen, Ay, Güneş ve yeryüzündeki canlıların hareketini yapımsal olarak taklit etme tutkusuna dayanan otomat tarihi çok eskilere uzanır. İnsan çok eski dönemler­den başlayarak doğanın canlı olduğuna inanıyor, sihir, büyü veya doğaüstü güçler yardımıyla onu harekete geçirebilece­ğini sanıyordu. Mağaralardaki boyanmış taşlar, tuhaf figür­ler bu isteğin en eski işaretleridir.

Nitekim Yunan Uygarlığı’ndan önce, eski Mısır mezar­larında bulunan, kolları hareket eden bebekler bu alandaki ön çalışmalar olarak kabul edilebilir. Daha karmaşık olan­larına ise eski Mısır’da rastlanmaktadır.

Yunanlılar daha karmaşık otomatlar yapmışlardır. Dedalus’un uçan bir kuş ve bir labirenti koruyan, onun ge­risinde aşağı yukarı gidip gelen bir heykel yaptığı ve yine Tarentumlu Archytas’ın (MÖ 4. yüzyıl) tahtadan bir kuş yaptığı, mekanik prensiplere uygun olarak inşa edilen bu kuşun uçtuğu söylenmektedir. Yunanlılarda ve onu izleyen dönemlerde otomat üzerindeki çalışmalar iki koldan geliş­tirildi:

Hava, boşluk, su, ateş ve dengeye ilişkin çeşitli fizik prensiplerine dayanılarak inşa edilen bu tip araçlara Yunan­lılarda rastlanmaktadır. En önemli adım Ctesibios, Philon ve Heron’un çalışmalarıyla atılmıştır.

Bu tip çalışmalar, İslam dünyasında da sürdürülmüştür. Benu Musa’nın “Kitab el-Hiyel” adlı eserinde böyle örnek­lere rastlanır. Bunlar arasında başını su içmek için kovaya sokan at, fitili ve gaz seviyesi otomatik olarak ayarlanan gaz lambası, rüzgara arkasını döndürerek sönmeyen lamba­lar sayılabilir.

Müslümanlar, İslam tarihin her devrinde, yaşadığı her yer­de ve her alanda yaptığı yeniliklerle, diğer milletlere öncü olmayı bilmiştir. Bilim ve teknik alanlarında da yüzlerce bilim adamı yetiştirmiştir.

Dünyanın_İlk_Mühendisi_Ahmet_EL_CEZERİ

Müslüman Türkler Bilimi Getirdiler

Selçuklu Sultanı Alparslan’ın 1071 yılında Bizans İm­paratoru Romanos Diogenes’i Malazgirt’te yenmesi ile Sel­çuklu boylarına Anadolu kapıları açılmıştı. Doğudan batıya, kuzeyden güneye doğru dalga dalga akan Selçuklu boyları beraberlerinde getirdikleri teknik ve kültür ile fethettikleri yerlerdeki teknik ve kültürleri karşılaştırarak yepyeni bir teknik ve uygarlık yaratıyorlardı.

Türkler kendilerine yeni vatan olarak seçtikleri Anadolu’nun her köşesine bu yepyeni uygarlık ve tekno­lojiyi götürüyorlardı. Eskimiş Bizans kültür ve teknolojisi yerine Selçukluların kültür ve teknolojisi yükselmeye baş­lamıştı.

Türk boylarının bir kısmı İran üzerinden batıya doğru Anadolu’nun ortasına kadar gelip Konya’yı başkent yapar­ken; Artuk Bey kumandası altındaki diğer bir Selçuklu boyu Anadolu’nun güneyine doğru akıyordu. Güney Anadolu’yu tamamen fetheden Selçuklular, “Artukoğulları” adı altında bir devlet kuruyorlar ve 1183 yılında da Diyarbakır’ı baş­kent yapıyorlardı.

Diyarbakır, hem güneye hem doğuya ve hem de batıya giden yolların ortasında olduğundan, o tarihte çok önemli bir kültür ve teknik merkezi görevi de yapıyordu. Artuk sul­tanları, çağın en ünlü bilginlerini saraylarına davet etmişler; bilim ve teknolojideki buluşlarını ortaya koyabilmeleri için onlara bütün imkanları tanımışlardı.

Hemen hatırlatalım ki yine 1183 yılında, Avrupa’da Engizisyon Mahkemeleri kuruluyor ve çağın bilginleri, dine karşı gelinmiştir gerekçesiyle yargılanıyor, işkenceye tabi tutuluyor ve öldürülüyorlardı.

Bu arada Selçuklu Türklerinin Sökmen boyundan olup, Mardin’in Cizre kazasında kendi kendine buluşlar yapmaya ve “otomatik sistemler kurmaya çalışan” Abdülaziz İsmail Bin Rezzaz, Artukoğulları sarayında kendisine tanınan im­kanlardan yararlanarak buluşlarını burada ortaya koyuyordu.

Tam 25 yıl, Artukoğulları sarayında “ilginç otomat ma­kineler” meydana getiren bilgin, bu makineleri ile çağın ile­risine atladığını gösteriyor ve “Çağın Harika Bilgini Cizreli Ebu’l-İz” adı ile anılıyordu.

Artuk hükümdarının önerisi üzerine de bütün yaptıkla­rını, sistemlerin işleyişini resimler ve çizimlerle açıklaya­rak gösteren bir kitap yazmıştı. 1206 yılında yazmış olduğu bu kitabında şöyle diyordu:

“... Ben, bu kitabı, Artukoğullarından Diyarbakır Hü­kümdarı Ebu’l-Feth Mahmut İbn-i Mehmet İbn-i Karaas- lan adına yazdım. Ben bu değerli hükümdarın babasına ve kardeşine hicretin 577. yılından beri (MS 1183) tam 25 yıl hizmet ettim. Bir gün yaptığım makinelerden birini göster­miştim. O, bu işimi büyük bir ilgi ile inceledi ve ‘Dünyada eşi bulunmayan bir şey yaptın. Emeğin boşa gitmeyecektir Bana bütün bu yaptıklarını gösteren ve içine alan bir kitap yaz. ’dedi. Ben de bütün çabamı toplayarak gücüm yettiğin­ce çalıştım ve bu kitabı yazarak kendilerine sundum...”

Dünyanın_İlk_Mühendisi_Ahmet_EL_CEZERİ

EL-CEZERİ'NİN BİLİMSEL ÇALIŞMALARI

Batı dünyasında adı kısaca “El-Cezeri” olarak bilinen El-Cezeri’yi, su saatleri, otomatik kontrol düzenleri, fıs­kiyeler, kan toplama kapları, şifreli anahtarlar ve robotlar gibi, pratik ve estetik birçok düzeni tasarlayan ve bunların nasıl gerçekleştirileceğini anlatan “Kitab-el Hiyef" adlı ki­tabın yazarı olarak tanıyoruz.

1206 tarihinde yazmış olduğu “Kitab fi marifet el-hiyel el-hendesi‘ isimli eserinde saatler hakkında çok önemli bil­giler vermektir. Burada çeşitli dişli çarklarla çalışan çeşitli makineler yapmıştır. Ayrıca değişik şekillerde saatler yap­mış ve bu saatlere yaptığı şeklin adını vermiştir. Mesela bu şekiller fil, cellat, maymun, davulcu şekillerinde olup, aynı ismi almakta idi.

El-Cezeri, ayrıca “Kitab el-cami Beyn el-ilm ve’l Amal el-Nafi Sınaat el-Hiyef (Mekanik Hareketlerden Mühen­dislikte Faydalanmayı İçine Alan Kitap) adlı eserini yaz­mıştır.

Bu kitap bir giriş, elli şekil ve altı çeşit üzerine hazır­lanmıştır. Birinci çeşitte “pingan” denilen su saatlerinden, ikincisinde şarap meclisinde kullanılan otomatik kaplardan, insan ve hayvan şekillerindeki makinelerden, üçüncüsünde ibridarlık rolünü oynayan makine hayvan ve insanlardan, dördüncüsü de binbir çeşit devamlı “mütekati ül- cereyan” denilen kesilip akan fıskiyelerden, beşincisinden kuyu ve ırmaklardan, su çıkaran tulumbalardan, altıncısında da beş şekil halinde saray hizmeti gören makinelerden, şifreli kilit­lerden ve oymacılıktan bahsetmektedir.

Tarihte sibernetiğin kurucusu olma şerefi onundur. Si­bernetik; haberleşme, denge kurma ve ayarlama bilimidir. İnsanlarda ve makinelerde bilgi alışverişi, kontrolü ve den­ge durumunu inceler. Bu bilim, zamanla gelişerek bugün kullandığımız bilgisayarların ortaya çıkmasına imkan tanı­mıştır.

Sibernetik ve otomatik sistemlerin başlangıcı konusun­da; Fransızlar Descartes ve Pascal’ı; Almanlar Leibniz’i, İngilizler de R. Bacon’ı öne sürseler de aslında El-Cezeri bunu ortaya koyan ve ilim dünyasına sunan ilk bilgindir.

Günümüz fizik ve mekanikçileri, “ısı etkisiyle ha­berleşerek denge kurma” sisteminin, ilk olarak J. Watt’ın 1780’de regülatörü keşfiyle başladığını söylerler. Fakat bunun da yine El-Cezeri’ye dayandığı, onun meşhur eseri Kitabü’l-Hiyel’in 171. sayfasındaki şekilde açıkça görülür. Bu sayfada regülatörün şekli, bir kuşun hareketiyle karşı­lıklı haberleşerek ayarlanmaktadır.

Kitapta, mühendislikle ilgili 50 farklı aletin plan ve iş­leyişi hakkında bilgiler de verilmiştir. Bugün, İstanbul’daki Topkapı Sarayı III. Ahmet Kütüphanesi’nde bulunan A3472 kayıtlı yazma, özgün eserin ikinci el bir kopyasıdır. Altı kı­sımdan oluşan eserde, 50 farklı düzen anlatılmaktadır.

Kitaptaki sistem ve şekiller incelendiğinde, El- Cezeri’nin büyük bir su mühendisi olduğu görülmektedir. Kitap, kısmen ve ilk defa E. Wiedeman ve F. Hauser ta­rafından Almancaya çevrilmiş ve 1908-1921 seneleri ara­sında yayımlanmıştır. 1974’te, Donald R. Hill, eserin tama­mını İngilizceye tercüme edip bastırdı. Kitapta anlatılan su saatlerinden biri; Dünya İslam Festivali için Londra Bilim Müzesi’nde örneğe uygun olarak yapılıp çalıştırılmıştır.

Yazan: Ali Kuzu/Dünyanın İlk Mühendisi EL-CEZERİ-Alıntı-Paraf Yayınları

Dünyanın_İlk_Mühendisi_Ahmet_EL_CEZERİ

Yorumlar (0)
Namaz Vakti 06 Aralık 2022
İmsak 06:35
Güneş 08:06
Öğle 12:59
İkindi 15:22
Akşam 17:43
Yatsı 19:09
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Fenerbahçe 13 29
2. Galatasaray 13 27
3. Adana Demirspor 13 24
4. Konyaspor 14 24
5. Başakşehir 13 24
6. Kayserispor 14 23
7. Trabzonspor 13 23
8. Beşiktaş 13 22
9. Alanyaspor 14 17
10. Gaziantep FK 13 16
11. Antalyaspor 12 16
12. Giresunspor 13 15
13. Kasımpaşa 13 15
14. Hatayspor 13 14
15. Karagümrük 13 13
16. Ankaragücü 13 13
17. Sivasspor 14 11
18. İstanbulspor 13 8
19. Ümraniye 13 7
Takımlar O P
1. Eyüpspor 16 37
2. Samsunspor 15 27
3. Rizespor 15 26
4. Pendikspor 15 26
5. Keçiörengücü 15 26
6. Bodrumspor 15 25
7. Boluspor 15 25
8. Manisa FK 15 24
9. Bandırmaspor 15 24
10. Sakaryaspor 16 22
11. Altay 15 21
12. Adanaspor 15 18
13. Göztepe 14 18
14. Tuzlaspor 15 16
15. Erzurumspor 15 14
16. Altınordu 15 12
17. Ö.K Yeni Malatya 15 11
18. Gençlerbirliği 15 7
19. Denizlispor 15 6
Takımlar O P
1. Arsenal 14 37
2. M.City 14 32
3. Newcastle 15 30
4. Tottenham 15 29
5. M. United 14 26
6. Liverpool 14 22
7. Brighton 14 21
8. Chelsea 14 21
9. Fulham 15 19
10. Brentford 15 19
11. Crystal Palace 14 19
12. Aston Villa 15 18
13. Leicester City 15 17
14. Bournemouth 15 16
15. Leeds United 14 15
16. West Ham United 15 14
17. Everton 15 14
18. Nottingham Forest 15 13
19. Southampton 15 12
20. Wolves 15 10
Takımlar O P
1. Barcelona 14 37
2. Real Madrid 14 35
3. Real Sociedad 14 26
4. Athletic Bilbao 14 24
5. Atletico Madrid 14 24
6. Real Betis 14 24
7. Osasuna 14 23
8. Rayo Vallecano 14 22
9. Villarreal 14 21
10. Valencia 14 19
11. Mallorca 14 19
12. Real Valladolid 14 17
13. Girona 14 16
14. Almeria 14 16
15. Getafe 14 14
16. Espanyol 14 12
17. Celta Vigo 14 12
18. Sevilla 14 11
19. Cadiz 14 11
20. Elche 14 4
Günün Karikatürü Tümü