Deneme Nedir ve Nasıl Yazılır?

Deneme, belli ve kesin kuralları olmayan, fikir ağırlıklı bir edebî türdür. Kesin düşünceler ileri sürülmez, iddiacı bir havası yoktur. ispata zorlanılmaz. Bilgi ile sanat iç içedir. Denemeci ilimden de faydalanır, ama ilim gibi değişmez kaideler koymaya yanaşmaz. Müşahede, his ve fikir birbirine karışır.

EĞİTİM 05.12.2020, 22:39 13.12.2020, 00:25 Ramazan Peri
Deneme Nedir ve Nasıl Yazılır?

Denemelerde, bir itiraf ve iç kontrol havası vardır. Yazar, herhangi bir konudaki kanaatlerini son şekliyle vermeyi kâfi görmez, fikrin kafasında geçirmiş olduğu safhalarını da aktarır. Kısacası deneme, hudut tayin edilmesi zor bir türdür.

Yazarın bakış açısı özgündür. Başkalarının daha önce verdikleri hükümlere itibar etmez. Yazıda bir arayış hâkimdir. Olaylar, insanlar ve durumlar karşısında heyecanlanan yazar, meselelere yeni çözümler aramakla meşgûldür. Gözlem, düşünce ve çözümleme safhalarında biricik ölçü kendisidir. Hadiseler, insanlar ve problemler denemecinin ruhuna aksedince, yeni boyutlar, şekiller ve renkler kazanır. Denemeci bunun farkındadır, anlamaya ve anlatmaya çabalar. “Ben” daima ön plândadır.

Deneme yazarının gereken fikrî olgunluğa, yeterli tecrübeye ve olayları yorumlayabilecek kapasiteye sahip olması gerekir. Denemecinin, arka plânda da olsa, durmadan gelişen, serpilen, biçimlenen bir “dünya görüşü” ve “hayat anlayışı” vardır.

Yazar, konu seçiminde serbesttir. Hemen her konuda deneme yazmak mümkündür, fakat bu türün en önemli konusunun "insan" olduğu da bir gerçektir. Yazar, konuyu isteyerek seçer, bu konuda duygularını tanımaya, fikirlerini düzenlemeye çalışır. Kanaatler, yorumlar, hükümler hep şahsidir.

Deneme yazıları için söylenebilecek kesin bir plân yoktur. Yazar, konuya dilediği noktadan, istediği şekilde yaklaşır; sezgisiyle yönlendirir, düzenler, işler, bitirir. Her yazı için ayrı bir plân örneği geliştirilir, dense yeridir.

Dil temiz, lekesiz, duru ve yalındır. Üslûp sade, akıcı, samimi, kıvrak ve biraz da pervasızdır. Yazar, bazan şairdir; cümlelerle şiir söyler. Bundan maksadı, hissî, samimi bir atmosfer meydana getirerek okuyucuyu sıcak bir duygu iklimine sokmaktır. Yazarla okuyucu diyaloğu için buna ihtiyaç vardır. Çünkü yazar, denemesinde, kendi kendine konuşur ve sesli düşünür gibi içini dökecek, en gizli duygularını aktaracak, nesi var nesi yoksa ortaya koyacaktır.

Denemeci, şahsî fikirlerini kuvvetlendirmek, konusunu daha iyi anlatabilmek için bazı unsurlardan istifade eder: Başkalarının düşüncelerini aktarır, mısralar iktibas eder, hatıralar anlatır, meçhûl kişileri tanıtır, olaylar sergiler... Bunları öyle ustaca yapar ki, okuyucuda, yine de “tarafsız, iddiasız adam” intibaını devam ettirir. Bu yönleriyle sohbet türüne yaklaşır. Fakat sohbetle deneme arasında çok önemli bir fark vardır: Sohbet yazarı bir toplulukta konuşan tatlı dilli, her şeyi bilen, tecrübeli bir “mahalle büyüğüdür.” Denemeci ise, bir kararda kalmayan, durmadan araştıran, soran, kendisiyle tezada düşmek pahasına da olsa, eski fikriyle yetinmeyip yeni ufuklar arayan kişidir.

Denemeler, esasen eğitici, öğretici, yönlendirici, tenkitçi değildir. Fakat öyle bir üslûp kullanılır ki, neticede bu fonksiyonları da yerine getirir. Okuyucu, yazarı sevip, benimserse onunla özdeşleşir; duygularını kendi duygusu, fikirlerini kendi fikriymiş gibi kabul eder. Verilen hükümler ispatlanmasa bile, onları bir ilmî prensip gibi uygulamaktan kaçınmaz.

Deneme yazarının muhatabı, kendisidir. Nasihatı, tenkidi, tahkiri, taşlaması nefsinedir. Bu durum okuyucuda olumlu tesir bırakır. insanların nasihat dinlemekten hoşlanmadıkları bilinen bir gerçektir. Denemeci, okuyucusunu karşısına değil, yanına alan, onunla bir dostmuş gibi samimi olup, birlikte düşünen kişidir.

Denememin bünyesinde bazı alt türler vardır. Şimdi de bunları kısaca görelim:

“Klasik deneme”de üslûp ön plândadır. Tatlı bir sohbet havası yazı boyunca devam eder. Fikirler, en sade şekilde aktarılır. Yazar, iç dünyasını büyük bir samimiyetle gözler önüne sererken vecizelerden, beyitlerden ve tecrübelerden bol bol faydalanır.

Edebî bir konuyu ele alan, onu yeni bir bakış açısıyla enine boyuna irdeleyen denemelere “edebî deneme” denir. Maksat, alışılagelmişin dışında bir görüş ortaya koymaktır.

“Felsefî denemelerde” fikir ön plândadır. Bu tür, diğer denemelerden, konularının felsefî oluşu, bir de fikrî yoğunluğun fazlalığıyla ayrılır.

Bazan denemeci, bir olayı, bir eseri veya kişiyi tenkit eder. Bunun sonucunda ortaya çıkan yazı “tenkitçi deneme”dir. Tenkit yazılarından farkı şudur: Bunlarda, tenkit yazılarındaki kesinlik yoktur. Delil ve ispat için gayret gözterilmez.

Tahlilci deneme,” yazarın bir konuyu, kilişeleşmiş kaidelere riayet etmeden, sırf kendi duyuş ve düşünüşüne göre incelemesiyle ortaya çıkar. Bakış açısı, üslûbu ve esnekliğiyle diğer incelemelerden ayrılır.

“Deneme hikâye” türü, bir karışımdır, bir sentezdir. Yazar, bu tür eserlerde, hikâyede olduğu gibi olaylar anlatır, şahıslar tanıtır, kişileri konuşturur, tasvirler yapar, fakat bu unsurlara yer verirken, kendi fikirlerinden ve duygularından öyle çok bahseder ki, yazı ister istemez bir deneme üslûbu kazanır. Bir bakıma yazar, hikâyeye has kısımları fikirlerini söylemekte vasıta olarak kullanır. Vakanın bir sıra dahilinde aktarılması gerekmeyebilir. Keza, şahıslar da yeterince tanıtılmaz; en sivri noktaları alınır. Bazan karakter ön plâna çıkar; yazar bir tip çizer. Bu türün, diğer fikir yazılarına oranla daha çok sevildiği bilinmektedir. Bunun en önemli sebebi, yazıda deneme unsurlarının; o samimiyetin, o pervasızlığın, orijinalliğin yanında, hikâyeye de yer verilmesidir, diyebiliriz. Fikirleri mücerret olarak kavramak zor olduğundan böyle yazılar genellikle yorucudur. Fakat deneme-hikâyelerde, soyut fikirler, olaylar ve karakterlerin yardımıyla müşahhaslaşmakta, daha anlaşılır hale gelmektedir.

Görüldüğü gibi, deneme, hemen hemen bütün türleri bünyesinde barındırabilecek kadar geniş bir edebi türdür.

Yorumlar (0)
Namaz Vakti 28 Ocak 2023
İmsak 06:44
Güneş 08:12
Öğle 13:22
İkindi 15:58
Akşam 18:22
Yatsı 19:45
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Galatasaray 19 45
2. Fenerbahçe 19 41
3. Beşiktaş 19 38
4. Başakşehir 19 37
5. Trabzonspor 19 35
6. Adana Demirspor 19 34
7. Konyaspor 19 27
8. Kayserispor 19 26
9. Alanyaspor 20 25
10. Karagümrük 19 22
11. Ankaragücü 19 22
12. Giresunspor 19 21
13. Gaziantep FK 19 19
14. Kasımpaşa 19 19
15. Antalyaspor 18 18
16. Sivasspor 19 18
17. Hatayspor 18 17
18. İstanbulspor 19 15
19. Ümraniye 19 14
Takımlar O P
1. Eyüpspor 20 41
2. Samsunspor 20 38
3. Keçiörengücü 20 36
4. Bodrumspor 20 35
5. Pendikspor 20 34
6. Rizespor 20 34
7. Bandırmaspor 20 34
8. Boluspor 20 33
9. Sakaryaspor 20 31
10. Göztepe 21 30
11. Manisa FK 19 28
12. Adanaspor 20 22
13. Tuzlaspor 20 19
14. Altay 20 18
15. Erzurumspor 20 18
16. Altınordu 20 16
17. Ö.K Yeni Malatya 20 13
18. Denizlispor 20 12
19. Gençlerbirliği 20 10
Takımlar O P
1. Arsenal 19 50
2. M.City 20 45
3. Newcastle 20 39
4. M. United 20 39
5. Tottenham 21 36
6. Brighton 19 31
7. Fulham 21 31
8. Brentford 20 30
9. Liverpool 19 29
10. Chelsea 20 29
11. Aston Villa 20 28
12. Crystal Palace 20 24
13. Nottingham Forest 20 21
14. Leicester City 20 18
15. Leeds United 19 18
16. West Ham United 20 18
17. Wolves 20 17
18. Bournemouth 20 17
19. Everton 20 15
20. Southampton 20 15
Takımlar O P
1. Barcelona 17 44
2. Real Madrid 17 41
3. Real Sociedad 18 38
4. Atletico Madrid 18 31
5. Villarreal 18 31
6. Real Betis 17 28
7. Osasuna 18 28
8. Athletic Bilbao 18 26
9. Rayo Vallecano 18 26
10. Mallorca 18 25
11. Almeria 19 22
12. Girona 18 21
13. Valencia 17 20
14. Espanyol 19 20
15. Sevilla 18 18
16. Getafe 18 17
17. Celta Vigo 18 17
18. Real Valladolid 18 17
19. Cadiz 18 16
20. Elche 18 6
Günün Karikatürü Tümü