17. Yüzyılda Osmanlı'da İlim, Kültür ve Sanat Hayatı

Osmanlı Medreselerinin düşünce sisteminin temelinde Fahreddin Râzî mektebi vardır. Bu mektebin temel özelliği aklî ve nakli ilimlerin beraber okutulmasıdır. Ne var ki bu anlayış zamanla yerini aklî ve felsefî ilimlere karşı skolastik ve tepkici bir zihniyete bırakmış, sonunda medrese sistemi gerilemeye başlamıştır.

TARİH 07.05.2021, 22:26 08.05.2021, 00:30 Ramazan Peri
132
17. Yüzyılda Osmanlı'da İlim, Kültür ve Sanat Hayatı

Osmanlı Devletimin en yüksek İlmî müessesesi olan medrese ile ilmiye mesleği, kuruluşundan Kanunî devrine kadar devamlı gelişme kaydetmiştir. Medrese tahsilini tamamlayan ve kendisine ulemâ denilen ilim erbabı, icazet aldıktan sonra, hukuk, eğitim, başlıca dinî hizmetler ve zaman zaman da bürokraside sorumluluk üstlenmekte ya da kendisini tamamen toplumun hizmetine vermekteydi.[1]

XV-XVI. yüzyıllar, Osmanlı medreselerinin ikbâl devri, XVI. yüzyılın sonları inhitat devrinin başlangıcı olmuştur. [2] İlk devir Osmanlı Medreselerinin düşünce sisteminin temelinde Fahreddin Râzî mektebi vardır. [3] Bu mektebin temel özelliği aklî ve nakli ilimlerin beraber okutulmasıdır. Ne var ki bu anlayış zamanla yerini aklî ve felsefî ilimlere karşı skolastik ve tepkici bir zihniyete bırakmış, sonunda medrese sistemi gerilemeye başlamıştır.[4] Osmanlı çözülüşünün Kâtip Çelebi ve [5] Koçi Bey gibi gelenekçi yorumcuları medreselerin bozulmasını tamamen ilmiye içinde olup biten meselelere bağlamışlarsa da siyâsî, iktisâdı ve sair çözülmelerin de bu hususta rol oynadığı muhakkaktır. 

Bütün bunlara ilâve olarak bu yüzyılda baş gösteren hoşgörüsüzlük ve bağnazlık da İlmî performansın gerilemesine sebep olmuştur. Kendilerine Kadızâdeliler ya da Fakılar denilen bir grup vaiz, Birgivî Mehmed Efendi (v.981/1573)’nin [6] açmış olduğu çığırdan gittiklerini iddia ederek şerîatı koruma iddiası ile ortalığı huzursuz etmişlerdir. Zamanlarında, felsefî ve tecrübî ilimlerle meşgul olup meşhur olan bulunmadığından karşılarına hücum edecek sadece sûfıyye mensuplarını bulmuşlardır. [7]

Bir önceki asra kıyasla müdekkik, muhakkik olmasalar bile, bu dönemde kalem sahibi münşi âlimler de yetişmiştir. Bunlar arasında Bergamalı İbrahim (v.1014/1605), Taşköprîzâde Mehmed Kenıâleddin Efendi (v. 1030/1621), Altıparmak Mehmed Efendi (v. 1033/1627), Ayşî Mehmed Efendi (v. 1080/1669), Kefeli Ebulbekâ Eyüp (v. 1094/1683) gibi âlimler vardır.[8] Bunlara ilâveten Kâtip Çelebi ve Hezirfen Hüseyin Efendi (v. 1102/1691) de zikredilmelidir.[9] 

XVII. yüzyılda, Osmanlı Devleni’nde buhran hemen hemen her alanda görülmekte iken genişleme ve ilerleme bâzı alanlarda devam etmektedir. Edebiyat, mûsikî ve hat sanatı bunlardandır. XVII. yüzyıl her ne kadar karışıklık ve isyan devri olsa da XVI. yüzyıldan devralınan siyâsî, İktisadî ve İçtimaî hayatın olgunluk semerelerinin devşirildiği bir dönemdir. Bu devreye, her şeyin ölçü ve esasa kavuştuğu bir denge hali ve olgunlaşmayı temsil eden bir zaman dilimi olarak bakabiliriz. Bu yüzyılda, bir Mimar Sinan yetişmese de, aynı zamanda bir mûsikîşinas ve sedefkâr olan Mehmed Ağa ortaya çıkmış ve klasik Osmanlı mimari üslubun XVII. yüzyıl başında büyük ve gösterişli bir çıkışı olan, Sultan Ahmed Câmii’ni yaparak adetâ son sözünü söylemiştir.[10] Ayrıca bu yüzyılda yapılan, Yenicami [11] ile Bağdat, Revan ve İncili Köşkü gibi mimari eserlerini de bu bâbda zikredebiliriz.

Bu yüzyılda büyük gelişme gösteren ve yükselen sanat alanı musiki olmuştur. Gerek cami musikisinde gerekse tekke musikisinde önemli hususiyetler gösteren şahsiyetler yetişmiştir. En büyük şansımız da bu eserlerin çoğunun zamanımıza kadar gelebilmiş olmasıdır. Zira dinî Türk mûsikîsi eserlerinin sözlerini (güftelerini) veren yazmaların en eskileri XVII. yüzyıldan kalmadır. Bu yüzden XVI. yüzyılın son yansına kadar yetişen mûsikîşinaslann ortaya koydukları eserler tespit edilememektedir. [12] * Bu yüzyıldan kalma kırk iki parçanın notası Ali Ufkî tarafından, yüzden fazla parçanın sözleri de Sâdeddin Nüzhet Ergun tarafından aktarılmıştır.[13]

Bu dönemde bir çok sahada olduğu gibi mûsikîde de merkez İstanbul'dur. Başkent başta olmak üzere Anadolu'daki yüzlerce tekke, mûsikîyi yayma husüsunda en büyük âmildir.[14] 

Dönemin en büyük mûsikî üstadı, sahasında önemli eserler vermiş olan Hafız Post'tur. Edirneli Köçek Derviş Mustafa, Bczcizâdc Muhiddin, Koğacızâde Şeyh Mehmed, Zâkirî Hasan, Derviş Ali Esved, Hafız Kumral, Şaban Dede, Abdülkerim, İmam Yusuf, Antepli Bedri Mehmed, Nasuh Paşazade Ömer, Derviş Sadâyî, Bursalı Hafız Ubeyd, Bursalı Osman, Yakubzâde Şeyh Mehmed, Bursalı Ebûbekir, Mevlevî Yusuf Dede, Küçük İmam Mehmed, Ümmî Sinanzâde Haşan, Nane Ahmed Çelebi, Kefeli Derviş Abdı, Fethullah Çelebi,Şeyh Mehmed Nazmî, Tablızâdc Aklî bu dönemin diğer mutasavvıf mûsikîşinaslanndandır.'[15]

XVII. yüzyılda inkişâf eden bir alan da âşık edebiyatıdır. Bu asırda mühim eserler ortaya koyan saz şâirleri arasında Gevheri, Âşık Ömer, Karaca Oğlan, Kâmil, Kul Oğlu, İbrahim Türabî, Edlıemî, Afife Sultan, Kul Deveci, Kul Süleyman, Temeşvarlı Gazî Âşık Haşan, Âşık Mustafa, Kayıkçı Kul Mustafa, Kâtibî, Za'îfî, Âşık, Er Oğlu, Benli Ali gibi simalar vardır.[16]  

XVI. yüzyılda ulaşılan edebî seviye XVII. yüzyılda da muhafaza edilmiş, yüzyılın ilk yansında edebî türlerin hemen tamâmında mükemmel eserler yazılmıştır. Kasidede Nefî, gazelde Yahya, Neşatı, Nailî, gibi sonraki devirlere de tesir edecek üstatlar yetişmiştir. Ancak yüzyılın ikinci yansında durgunluk başlar. Bu dönemin zirve ismi Nâbi'dir. Genel olarak şiir bu dönemde daha yerli bir özellik arzeden. İran edebiyatı ile ilişki devam etmekle birlikte, kasidede ve gazelde İran şiirini geçmiştir.

Bu dönemin dîvân şâirleri arasında. Nefî (v. 1045/1635), Sabri (v. 1055/1645). Âlî (v. 1058/1648), Riyazî (v. 1055/1645). Şehrî (v. 1070/1660) kasideleri ile, Şeyhülislâm Yahya (v. 1053/1643), Şeyhülislâm Bahâyî (v. 1063/1653), Ncdîm-i Kadîm (v. 1081/1670), Neşâtî (v. 1085/1674), Nailî (v. 1077/1666), Nâbî (v. 1124/1712)-ve Sâbit (v. 1124/1712) gazelleri, Hâletî (v. 1040/1630) nihâîleri, Atâyî (v. 1044/1634), Nâdiri (v. 1035/1626), Fasih (v. 1106/1695), Nâbî mesnevileri ile (anınmış ancak diğer edebi türlerde verdikleri eserlerle de edebî gelişmeye katkı sağlamışlardır.[17] 

Dönemin hükümdarlarından I. Ahmed, II. Osman, IV. Murad, IV. Mehmed, 11. Abmed ve 11. Muştala da şiirde yetenekli pâdişâhlardır.* Yine bu yüzyılda mevlid, mi’raciye, hilye, hadis-i erbain gibi dinî konularda yazılmış eserlerin, dîvânlarda tevhid, münacaat ve na'tlann arttığı dikkat çekmektedir. [18]

XVII. yüzyılda kaleme alman mensur edebi eserler arasında ilk sırayı tezkireler almaktadır. Tezkire yazarlan arasında Kafzâde Fâizî (v. 1031/1621), Seyyid Mehmed Rıza (v. 1082/1671), Yümnî Mehmed Salih (v. 1072/1662), Seyrekzâde Mehmed Âsim (v. 1087/1676) ve Mustafa Mûcib vardır. Bu yüzyılda edebî alanda sanallı ve süslü nesir üslûbunun tanınmış iki temsilcisi Veysî (v. 1038/1628) ile Nergisi (v. 1044/1634)’dir. Evliya Çelebi, bu dönemin nesri açısından en dikkate değer yazarlarındandır. Dil, tarih, coğrafya, sosyoloji, folklor ve edebiyat bakımından zengin malzemeyi içeren on ciltlik Seyahatname'si kültür târihinin âbidelerindendir. Yine Kâtip Çelebi (v. 1066/1656)’nin tarih, coğrafya, bibliyografya, sosyoloji, ahlâk gibi alanlarda yazdığı eserler ilim târihi açısından oldukça önem arzetmektedir. Peçevî ve Naîmâ sâde ve akıcı üslûbuyla dönemin hadiselerini bize ulaştırmış tarihçilerdir. Karaçelebizâde Abdülaziz Efendi (v. 1067/1657), Taşköprîzâde Kemâleddin Efendi (v. 1030/1620), Sarı Abdullah Efendi (v. 1070/1660), Ankaralı İsmail Rusûhî Dede (v. 1041/1631), Baldır/âde Şeyh Mehmed Selîsî (v.1060/1650), Hulvî Mahmud Efendi (v. 1063/1653), Sunullah Gaybîfv. 1071/1661), Abdurrahman Abdi Paşa (v. 1102/1691) da bu yüzyılın nesir yazarlarındandır.[19]

Dr. Necdet Yılmaz

Osmanlı Devletinde Tasavvuf

------------------------------

  [1] Mehmet İpşirli, “Osmanlı Uleması". Osmanlı, cd. Güler Eren. e. VIII, s. 71.

  [2] Cahid Baltacı. XV-XV!. Asırlarda Osmanlı Medreseleri. İstanbul 1976, s. 19. Aynca bk. Fahri Unan, "Osmanlı Medreselerinde ilmi Verimi w ilim Anlayışını Etkileyen Amiller". Türkiye Günlüğü, sy.: 58 (Kasım-Aralık 1999). ss. 95-105.

  [3] BK. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Dev letinin İlmiye Teşkilatı. Ankara 1988, s. 75, 76; Bekir Karlığa, “Osmanlı Düşüncesinin Oluşumu* Osmanlı, ed.: Güler Eren, e. VII, ss. 28-37.

  4] Bk. Kâtip Çelebi. Mizânu*t-Hak f i İhtiyâri'l-Ehak. haz.: Süleyman Uludağ-Musiafa Kara. ss. 38-47; M. Çağatay Uluçay. XVII. Asırda Samban 'da Eşkıyalık ve Halk Harekede• ri. CHP Manisa Halkevi Yay., İstanbul 1944, ss. 23-58; Adnan Adıvar. Osmanlı Türklerinde İtim. İstanbul 1982, ss. 126-158; Ömer özyılmaz, Medreselerin Bozulma Sebepleri w Bunların Islahı Yönünde Yapılan Çalışmalara Kısa Bir Bakış". UÛİED. e. V, sy.: 5 (1993), ss.133-150; Mehmet İpşirli, '*Osmanlı İlmiye Mesleği Hakkında Göslemler (XVt-XVU. Asırlar)". Osmanlı Araştırmaları. e. VJI-VIll, İstanbul 1988, ss. 373-285.

  [5] Bk. Ahmet Turan Arslan, İmam Birgivî Hayatı, Eserleri ve Arapça Tedrisatındaki Yeri. İstanbul 1992.
  [6] Hüseyin Atay, OsmanlIlarda Yüksek Din Eğitimi. İstanbul 1983. s. 166.}

  [7] Uzunçarşılı. a.g.e.% s. 236. Altıparmak Mehmed Efendi için bk. Nazif lioca. "Altıparmak Mehmet Efendr. Süleyman Demire! Üniversitesi İlâhiyak Fakültesi Dergisi, yıl: 1995, sy.: 2 (1996). ss. 31-38.

  [8] XVII. Asır osmanlı ulemâsının genel bir tahlili için bk. Ali Uğur, The Onaman Ulemâ in The Med-17 th Century an Ana/ysıs o f The Vakâ'i’ü ’l-Fuzulâ o f Mehmed Şeyhî Efendi. Berlin 1986.

  [9] Selçuk Mülayim, “Osmanlı Mimarisi", Osmanlı Ansiklopedisi, e. 111, s. 63. Aynca bk. Zeynep Nayır, Osmanlı Mimarlığında Suttan Ahmet Külliyesi ve Sonrası (1609-1690), İstanbul 1975; Tahsin öz, "Sullan Ahmed Camii", VD, sy.: I, ss. 25-29.

[10] Bk. Şehabeddin Tekindağ. “A'W. Yüzyıl Türk Sanal Eserlerinden Bir Abide Yenicâmi KüUiyesF, İÜEF Tarih Dergisi, sy.: 28-29 (1974-1975), ss. 167-179.

[11] Sâdeddin Nüzhet Ergun, Türk Musikisi Antolojisi, e. I, İstanbul 1942, s. 6.

[12] Gültekin Onınsay. "Dini Türk. Musikisinde XVIL Yüzyılda Kullanılmış Makamlar AÜİFl>,e. XIX (Ankara 1973), s. 75.

[13] Ergun. a.g.e.. e. I, s. 27.

[14] Bk. Ergun, a.g.e., e. I, ss. 27-55.

[15] M. Fuad Köprülü, XVII. Asır Sazşâirfcri, Ankara 1962. Halk şairleri ve onlara tasavvufun etkisi için bk. Bilge Seyidoğlu, "Halk Şâirlerinde Tasavvuf*% Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi. Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi (Harun Tolasa Özel Sayısı), e. II (İzmir 1983), ss. 134-147,

[16] Hasibe Mazıoğlu, "Türk Edebiyatı. Eski”, MEBTA, e. XXXII. ss. 124-128. Ayrıca bk. Abdülbâki Gölpmarlı, Divân Şiiri XVII. Yüzyıl, İstanbul 1954.

[17] Şiirlerinden örnekler için bk. Mustafa İsen. Ali Fuat Rilkan, Sultan Şairler. Ankara 1997, ss. 50-209.

[18] Mazıoğlu, a.g.m., s. 128.

[19] Mazıoğlu. a.g.m.. s. 129-130.

Yorumlar (0)
0
Namaz Vakti 24 Haziran 2021
İmsak 03:25
Güneş 05:26
Öğle 13:12
İkindi 17:11
Akşam 20:47
Yatsı 22:39
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 40 84
2. Galatasaray 40 84
3. Fenerbahçe 40 82
4. Trabzonspor 40 71
5. Sivasspor 40 65
6. Hatayspor 40 61
7. Alanyaspor 40 60
8. Karagümrük 40 60
9. Gaziantep FK 40 58
10. Göztepe 40 51
11. Konyaspor 40 50
12. Başakşehir 40 48
13. Rizespor 40 48
14. Kasımpaşa 40 46
15. Malatyaspor 40 45
16. Antalyaspor 40 44
17. Kayserispor 40 41
18. Erzurumspor 40 40
19. Ankaragücü 40 38
20. Gençlerbirliği 40 38
21. Denizlispor 40 28
Takımlar O P
1. Adana Demirspor 34 70
2. Giresunspor 34 70
3. Samsunspor 34 70
4. İstanbulspor 34 64
5. Altay 34 63
6. Altınordu 34 60
7. Ankara Keçiörengücü 34 58
8. Ümraniye 34 51
9. Tuzlaspor 34 47
10. Bursaspor 34 46
11. Bandırmaspor 34 42
12. Boluspor 34 42
13. Balıkesirspor 34 35
14. Adanaspor 34 34
15. Menemenspor 34 34
16. Akhisar Bld.Spor 34 30
17. Ankaraspor 34 26
18. Eskişehirspor 34 8
Takımlar O P
1. Man City 38 86
2. M. United 38 74
3. Liverpool 38 69
4. Chelsea 38 67
5. Leicester City 38 66
6. West Ham 38 65
7. Tottenham 38 62
8. Arsenal 38 61
9. Leeds United 38 59
10. Everton 38 59
11. Aston Villa 38 55
12. Newcastle 38 45
13. Wolverhampton 38 45
14. Crystal Palace 38 44
15. Southampton 38 43
16. Brighton 38 41
17. Burnley 38 39
18. Fulham 38 28
19. West Bromwich 38 26
20. Sheffield United 38 23
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 38 86
2. Real Madrid 38 84
3. Barcelona 38 79
4. Sevilla 38 77
5. Real Sociedad 38 62
6. Real Betis 38 61
7. Villarreal 38 58
8. Celta de Vigo 38 53
9. Granada 38 46
10. Athletic Bilbao 38 46
11. Osasuna 38 44
12. Cádiz 38 44
13. Valencia 38 43
14. Levante 38 41
15. Getafe 38 38
16. Deportivo Alaves 38 38
17. Elche 38 36
18. Huesca 38 34
19. Real Valladolid 38 31
20. Eibar 38 30
Günün Karikatürü Tümü