İslam Dünyasında Kurulan İlk İhtisas Medreseleri

İslam dünyasında Selçuklu ve ilk Osmanlı döneminde kurulan; Dâru'l-Kurrâ, Dâru'l-Hadis, Dâru't-Tıb gibi ün yapmış, genel manada ihtisas medreseleri yani Üniversitelerin dışında, belirli konu, gaye ve hizmet için de kurulmuş medreseler

TARİH 09.05.2021, 00:11 09.05.2021, 15:26 Ramazan Peri
206
İslam Dünyasında Kurulan İlk İhtisas Medreseleri

Büyük Selçukluların ünlü veziri Nizâmülmülk tarafından başlatılan medrese inşa etme geleneği, İslâm dünyasında hızla yayıldı. Yapılan medreseler örneğini Nizâmiye'den almaktaydı.

Büyük Selçuklulardan sonra Zengîler ve Eyyûbîler devrinde Suriye ve Irak'ta; Anadolu Selçukluları tarafından Anadolu'da; diğer Türk ve Islâm devletlerince de Islâm âleminin değişik merkezlerinde medrese inşa edildi. [1]

Anadolu Selçukluları tarafından, çocuklara okuma-yazma öğretmek amacıyla her mescit yanında tesis edilen ilkokullardan başka, her tarafta medreseler yapılmış­tı. Bilhassa Moğol istilâsı üzerine Doğu'dan birçok âlim, şâir ve mutasavvıfın Anado­lu'ya gelip yerleşmesi, buradaki fikrî faaliyetleri artırmış ve dolayısıyla Selçuklu medreselerine haklı bir şöhret kazandırmıştı.[2]

II. Kılıç Arslan'dan (551-588/1156-1192) itibaren bütün Anadolu Selçuklu hükümdar ve ileri gelenleri tarafından medreseler yaptırılmıştır. Bunların en eskisi, II. Kılıç Arslan devrinde "ipekçi" diye meşhur olan "Şemseddin Ebu Sald Altun Aba Medresesi"dir.[3]

Karatay Medresesi

Anadolu Selçuklularının inşa ettikleri başlıca medreseler şunlardır:

  • Konya'da Sultaniye Medresesi (650-51/1252-53),
  • Karatay Medresesi (649/1251),
  • İnce Minareli Medrese (649/1251'den sonra);
  • Kayseri'de Hunat (Hond) Hatun Medresesi (635-36/1237-38),
  • Sâhibiyye Medresesi (665-66/1267-68);
  • Sivas'­ta Gök Medrese (670/1271),
  • Burûciyye Medresesi (670-71/1271-72),
  • Çifte Minare Medrese (674-1275);
  • Ankara'da Izzeddin Keykavus Medresesi (608-617/1211- 1220);
  • Antalya'da Ertokuş Medresesi vb.[4] 

Sâhibiyye Medresesi

Anadolu Selçukluları, tıbba da önem vermişler ve hemen her şe­hirde Dâru'ş-Şifâ, DâruT-Âfiye, Dâru's-Sıhha [5] ve Dâru'r-Râha [6] gibi isimler ve­rilen hastahaneler bina etmişlerdir.

Selçuklulardan sonra Anadolu'nun değişik bölgelerinde kurulan Beylikler dö­neminde de pek çok medrese yapılmıştır. Bu noktaya kadar gelişerek gelen medre­se anlayışı OsmanlIlara kaynaklık teşkil etmiştir.

İSLAM DÜNYASINDA İHTİSAS MEDRESELERİ

İslam dünyasında genel manadaki medreselerin dışında, belirli konu, gaye ve hizmet için kurulmuş medreseler de görülmektedir. Bu tür medreseler genelde üç grupta toplanabilir: 

Dâru'l-Kurrâ

Kur'ân-ı Kerim'in yedi harf üzerine indirilmesi ve Hz. Peygamber'in de yedi kıraat üzere okumuş ve etrafındakilere öğretmiş olması, sonuçta kıraat ilminin doğ­masına neden olmuştur. Hicrî ikinci asrın başlarında, ashabtan nakledilen bu yedi kıraati temsil eden "kurrâ"lar etrafında toplananlar, cami vb. yerlerde oluşturduk­ları halkalar ile kıraat ilmini tahsile başladılar. Bu çalışmalar birçok eserin yazılma­sına zemin hazırlamıştır. Vücuda gelen eserler, "Kurrâ halkaları", "Dârul-Kur'ân""Dâru'l-Huffaz" ve "Dâru'l-Kurrâ"Iarın ders programlarını meydana getirdi. Bu yerlerde, Kur'ân'ın kelime ve ibarelerinin telaffuzu ve okunuştaki ihtilafları, nakle­denlere isnad ederek bildiren "ilm-i kıraat" tahsil edilmiştir.

Anadolu Selçuklularından önce Şam'da, "Dâru'l-Kur’ân" adı ile lbnü'l-Müncâ ve Şeyh îbn Ömer medreseleri vardı. Anadolu Selçukluları ve Karamanoğulla- rı'nda bu kurumlar "Dâru'l-Huffaz" adını aldı. Anadolu Selçukluları devrinde Kon­ya'da Sâhib Atâ, Ferhûniye, Sâdeddin Ömer, Nâsuh Bey; Karamanoğulları döne­minde ise Hacı Yahya Bey, Salman, Has Yusuf Ağa, Kadı İmâdiiddin ve Hacı Şem- seddin Dâru'l-Huffazları yapıldı[8].

İslam Dünyasında Kurulan İlk İhtisas Medreseleri

Dâru'l-Hadis

Sadece hadis öğretmek için kurulmuş müesseselerin ortaya çıkması ve "Dâ­ru'l-Hadis" adıyla anılmaları VI/XII. asırda başlamıştır. Bundan önce hadis öğretimi "talebu'l-ilm” denilen seyahatlar vasıtasıyla yapılmaktaydı. Hadis, ilk devirlerden beri, üzerinde titizlikle durulan bir ilim dalı idi. [9], önceleri tahsili camilerde yapılan hadis: ilminin öğretimi için kurulan medreselerin ilki Halep Atabeyi Nureddin Zengı tarafından Şam'da inşa ettirilmiştir. Medrese, kurucusuna izafeten "en-Nüri- ye" adını aldı. [10] Eyyûbi sultanlarından Kâmil Nâsıruddin Muhammed'in Kahire'de 622/1225'te kurmuş olduğu Dâru'l-Hadis de, İslam âlemindeki ilk hadis enstitüle­rinden sayılır[11].

Anadolu'da ilk defa Konya'da, Anadolu Selçuklularının ünlü veziri Sâhib Atâ tarafından "ince Minare Dâru’l-Hadisi" adıyla, VII/XIIL asrın ikinci yarısında yap­tırılmıştır. [12] OsmanlIlarda bu müessese, I. Murad zamanında İznik'te Çandarlı Hayreddin Paşa tarafından inşa edildi[13].

Dâru't-Tıb

Tıb tedrisiyle tedavinin birlikte yürütüldüğü bu kurumlara zaman içinde "Dâ- ru't-Tıb", "Dâru'ş-Şifâ", "Dâru'l-Merzâ", "Dâru'l-Âfiye", "Mâristan" ve "Bimâ- ristan" isimleri verilmiştir. Bu tür müesseselerin teşkilatlı olarak ilk tesisi Emevî halifesi I. Velid (86-96/705-715) tarafından 88/707'de Şam'da gerçekleştirilmiş­tir[14]. 

İslâm âleminin her tarafına yayılan bu kurumu OsmanlIlarda ilk yaptıran Yıl­dırım Bayezid'dir (791-805/1389-1402). Bursa'da Yıldırım Camii'nin kuzeybatısın­da yer almakta olup 791/1389'da tamamlanmıştır.

Selçuklu Devleti'nden devraldığı, askeri, İdarî, sosyal ve kültürel mirası iyi bir şekilde değerlendiren Osmanlı Devleti, zamanla genişleyen topraklarında yüzlerce

Selçuklu tipi medreseler açmıştır. OsmanlIların yüksek öğretim kurumu durumun­da olan medreselere, sıbyan okullarından veya aynı seviyede özel öğretim görmüş talebeler alınırdı. Medreseler, topluma kadı, müftü, müderris, cami hizmetlileri, kâtip vs. yetiştirirdi[14].

îlk dönem Osmanlı medreselerinde müderrisler, Hanefi fıkhına göre eğitim- öğretim yapmaktaydı. Medreselerde müderrislerin yanısıra, onların yardımcısı durumunda olan muîdler [15] görev yapardı. Bu iki medrese elemanı maaşlarını dü­zenli olarak almakta ve bunlarla birlikte talebelere de yiyecek ve para yardımında bulunulmaktaydı[16].

OsmanlIlar, Selçukluların medrese personeli için sağladığı vakıf imkânlarını daha da zenginleştirmiş [17] ve bu kurumun, toplum tarafından itibar görmesini sağ­lamıştır. Medreseler zamanla toplumda o kadar etkili olmaya başladı ki, sadece dinî konularda değil, iktisat, siyaset, hukuk ve terbiye alanında da [18] söz sahibi müessese­ler haline geldi.

İslam Dünyasında Kurulan İlk İhtisas Medreseleri

İLK OSMANLI MEDRESESİ

İlk Osmanlı medresesi İznik'te "Orhan Gazi Medresesi" olduğu yolunda genel bir kanaat vardır. Ancak, Süleyman Paşa'mn İzmit'te yaptırdığı medresenin de ilk medrese olduğu ileri sürülmektedir. Osmanlı tarihi profesörü Arif Bey, ilk medrese­nin İzmit medresesi olduğunu, ancak İznik medresesinin ondan daha çok şöhret bulduğunu belirtir[19].

Şakâik ve onu kaynak alan diğer eserlerde, ilk medresenin İznik'te kurul­duğu açıkça ifade edilir[20]. Bu medresenin kuruluş tarihi konusunda değişik fikir­ler ileri sürülmekte ise de 731/1331 tarihi, gerçeklere daha uygun düşmektedir.[21].

İznik medresesinin, Neşrî ve diğer kaynaklarda anlatıldığı gibi manastırdan çevrilmiş olmayıp inşa edilmiş olduğu vakfiyede belirtilmektedir.[22]. Orhan Gazi, İznik'te medresesini yaptırdıktan sonra tanzim ettirdiği ve Molla Hüsrev (ö. 885/1480) tarafından 841/1428'de tescil edilen bu vakfiye suretinde, med­resenin bina edildiği ve Hayreddin Paşa Camii'nin yanında'olduğu açıkça görülmek­tedir.[23]

Bina ve öğretim tarzı bakımından Selçuklu geleneğini devam ettiren bu med­rese [24], Çelebi Sultan Mehmet devrinde (816-824/1413-1421), Bursa'da inşa edilen Sultaniye (Yeşil) Medresesl'ne kadar Osmanlı medreselerinin en önemlilerinden biri olarak kalmıştır.

Bu medresede görevlendirilen Şerefüddin Davud b. Mahmud b. Muhammed Kayseri, hem medresenin hem de Osmanlı Devleti'nin İlk müderrisidir[25].

İslam Dünyasında Kurulan İlk İhtisas Medreseleri

SONUÇ

Tarih sahnesinde, genel çizgileriyle Selçukluların devamı niteliğinde olan Os­manlI Devleti, atalarından devraldığı mirası en iyi bir şekilde değerlendirmiştir. Med­reselerin ortaya çıkışında önemli katkıları bulunan Selçuklulardan, hiç de geri kal­mayacak bir biçimde çalışan Osmanlılar, medreseleri, tarihî seyri içinde en mükem­mel eğitim-öğretim kurumlan haline getirmiştir.

OsmanlIlar, beyliklerini kurduktan hemen sonra bu kurumlann inşasına önem vermiş ve hiç kesintisiz bir şekilde bunların kurulmasına devam etmişlerdir. Bu du­rum, OsmanlIların medreselere — dolayısıyla eğitlm-öğretime — en az askerî ve İdarî konulara verdikleri kadar önem atfettiklerini göstermektedir. Bütün bunlar, Osman­lIların dünya tarihinde erişilmesi güç bir başarıyı nasıl elde ettiklerini cevaplamamız­da yardımcı olacaktır.

Mefail HIZLI

Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

-----------------------------

  [1] Baltacı, a.g.e., s. 14-15; Ergin, a.g.e., I, 169.

  [2] Bilge, Mustafa, İlk Osmanlı Medreseleri, İst., 1984, s. 12.

  [3] Okiç, M. Tayyib, Bazı Hadis Meseleleri Üzerinde Tetkikler, İst., 1959, s. 105.

  [4] Okiç, a.g.e., s. 105.

  [5] Okiç, a.g.e., s, 106.

  [6] Bilge, a.g.e., s. 13; Ayrıca bk. Uzunçarşılı, I.H., Çandarlı (Cenderli) Kara Halil Paşa, menşeî, tahsili... Belleten, XXIII, 457 vd. •

  [7] Baltacı, a.g.e., s. 12; Ergin, a.g.e., I, 143.

  [8] Bk. Cahen, Claude, Pre-Ottoman Turkey, London, 1968, s. 263; Yurdaydıp, a.g.e., s. 81; Baltacı, a.g.e,, s. 10, .

  [9] Yurdaydın, a.g.e,, s. 81.

[10] Ünver, Süheyl, Selçuk Tababeti, Ank., 1940, s. 63.

[11] Cezar, a.g.e,, s. 302. .

[12] Köprülü, Fuad, Osmanlı imparatorluğunun Kuruluşu, Ank., 1972, s. 119 vd.

[13] Turan, Osman, Şemseddin Altun-aba Vakfiyesi ve hayatı, Belleten, XLII, 204,

[14] Baltacı, a.g.e., s. 19.

[15] Tekindağ, a.g.m., s. 8; Muîd, günümüzün asistanı veya araştırma görevlisi du­rumundadır.

[16] Bilge, a.g.e., s. 20.

[17] Ünver, Süheyl, Fatih, Külliyesi ve Zamanı İlim Hayatı, İst., 194ü, s. 1.

[18] Atuf, a.g.e,, s. 12.

[19] Arif Bey, Devlet-i Osmaniye'nin Teessüs ve Takarrürü Devrinde İlim ve Ulemâ, Darülfünun Edb. Fak. Mecmuası, I (1922), 139.

[20] "Sultan Orhan'ın İznik'te yaptırdığı medrese, Osmanlı Devleti'nde ilk med­resedir". Bk. Taşköprîzâde, Isâmüddin Ahmed, eş-Şakâiku'n-Nu'mâniyye, Beyrut, 1975, s. 8.

[21] Uzunçarşılı, 1. Hakkı, Osmanlı Devleti Tarihi, c. I, Ank. 1982, s. 552.

[22] Bilge, a.g.e., s. 67.

[23] Ayverdi, E, Hakkı, Osmanlı Mimarisinin İlk Devri, İst., 1966, s. 172.

[24] Adıvar, A. Adnan, Osmanlı Türklerinde İlim, İst., 1982, s. 16.

[25] Davud Kayserî'nin hayatı ve eserleri için bk. Şakâik, s. 8; Mecdi, Edirneli Terceme-'ı Şakâik, İst, 1269, s. 27; Bursalı Mehmed Tahir, Osmanlı Müellifleri, c. I, îst. 1333, s. 68 vd.; Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmânî, c. II, İst., 1308, s. 323; Gelibolulu AİÎ, KühnU’l-Ahbar, İst. ün. Ktp. TY. 5959, yk. 14b; Aşıkpaşazâde, Tevârih-i Al-i Osman, İst., 1332, s. 199; Neşrî, Meh­med, Kitab-ı Cihannümâ (nşr. F.R. Unat-M.A. Köymen), c. I, îst. 1949, s. 163; Beliğ, İsmail, Güldeste, Bursa, 1302, s. 20; Bağdatlı İsmail Paşa, Hediyye- tü'l-Arifîn, İst. 1951, I, 361; Bilge, a.g.e., s. 68; Atuf, a.g.e., s. 15; Kepecioğ- lu, Kâmil, Bursa Kütüğü, I, 351; Uzunçarşılı, I. Hakki; Osmanlı Devletinin İl­miye Teşkilatı, Ank., 1984, s. 227. _

Yorumlar (0)
26
az bulutlu
Namaz Vakti 25 Haziran 2021
İmsak 03:25
Güneş 05:26
Öğle 13:12
İkindi 17:12
Akşam 20:47
Yatsı 22:39
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 40 84
2. Galatasaray 40 84
3. Fenerbahçe 40 82
4. Trabzonspor 40 71
5. Sivasspor 40 65
6. Hatayspor 40 61
7. Alanyaspor 40 60
8. Karagümrük 40 60
9. Gaziantep FK 40 58
10. Göztepe 40 51
11. Konyaspor 40 50
12. Başakşehir 40 48
13. Rizespor 40 48
14. Kasımpaşa 40 46
15. Malatyaspor 40 45
16. Antalyaspor 40 44
17. Kayserispor 40 41
18. Erzurumspor 40 40
19. Ankaragücü 40 38
20. Gençlerbirliği 40 38
21. Denizlispor 40 28
Takımlar O P
1. Adana Demirspor 34 70
2. Giresunspor 34 70
3. Samsunspor 34 70
4. İstanbulspor 34 64
5. Altay 34 63
6. Altınordu 34 60
7. Ankara Keçiörengücü 34 58
8. Ümraniye 34 51
9. Tuzlaspor 34 47
10. Bursaspor 34 46
11. Bandırmaspor 34 42
12. Boluspor 34 42
13. Balıkesirspor 34 35
14. Adanaspor 34 34
15. Menemenspor 34 34
16. Akhisar Bld.Spor 34 30
17. Ankaraspor 34 26
18. Eskişehirspor 34 8
Takımlar O P
1. Man City 38 86
2. M. United 38 74
3. Liverpool 38 69
4. Chelsea 38 67
5. Leicester City 38 66
6. West Ham 38 65
7. Tottenham 38 62
8. Arsenal 38 61
9. Leeds United 38 59
10. Everton 38 59
11. Aston Villa 38 55
12. Newcastle 38 45
13. Wolverhampton 38 45
14. Crystal Palace 38 44
15. Southampton 38 43
16. Brighton 38 41
17. Burnley 38 39
18. Fulham 38 28
19. West Bromwich 38 26
20. Sheffield United 38 23
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 38 86
2. Real Madrid 38 84
3. Barcelona 38 79
4. Sevilla 38 77
5. Real Sociedad 38 62
6. Real Betis 38 61
7. Villarreal 38 58
8. Celta de Vigo 38 53
9. Granada 38 46
10. Athletic Bilbao 38 46
11. Osasuna 38 44
12. Cádiz 38 44
13. Valencia 38 43
14. Levante 38 41
15. Getafe 38 38
16. Deportivo Alaves 38 38
17. Elche 38 36
18. Huesca 38 34
19. Real Valladolid 38 31
20. Eibar 38 30
Günün Karikatürü Tümü