İslam’da İlk Eğitim ve Öğretim Yeri Olan Medreseler

İslam’da İlk Eğitim ve Öğretim nasıl başladı? İlk resmi medreseler nerelere kuruldu? El-Ezher Üniversitesi nasıl başladı? Medreselerde eğitim öğretim nasıl yapılırdı? Cizre'de ilk Medreseyi kim kurdu? Tarihte Medreselerin kuruluşuna değiniyoruz?

TARİH 08.05.2021, 22:15 09.05.2021, 05:11 Ramazan Peri
İslam’da İlk Eğitim ve Öğretim Yeri Olan Medreseler

Hz. Peygamber, Mekke'de güçlükle yürütebildiği İslâmî davete ek olarak Kur’an öğretimiyle de uğraşıyordu. Bu tarzda başlayan eğitim-öğretim faaliyetleri semeresini kısa sürede vermiş ve hicretten iki yıl önce Medine'ye bir Kur’an öğreticisi gönderilmişti. Hz. Peygamber, milâdî 622'de Medine'ye hicret ettiğinde, burada ilk iş olarak bir mescit bina etmiş ve bunun bir bölümünü de "Suffa" veya "Zulle" [1] denen eğitim-öğretim merkezi haline getirmişti.

Rasûlullah zaman zaman mescitte oturur ve çevresinde toplanan ashabına dirtî (Kirli) ve dünyevî konularda bilgi verirdi. [2] Mescitlerde halkaların oluşmasıyla devam eden çalışmalar, İslâm'ın dört halifesi döneminde de geçerliliğini sürdürdü. Halkaların sayısı gün geçtikçe artmış, zamanla halka1 içinde halkalar meydana gelmişti. '' [3]

Emev'iler döneminde de aynı sistemin devam ettiği bildirilmektedir. Ahmed Emin, bu konuda "Emevîlerin medrese tesis ettiklerini bilmiyoruz. O vakitler ilim evlerde ve mescitlerde öğretilirdi" [4]diyor. ;

Özellikle hicri birinci asrı takip eden dönemlerde pek çok İslam âlimi, ülkenin her tarafına yayılmış ve her türlü ilmi öğretmek üzere mescitleri mektep edinmişlerdi [5] Mescitlerde dinî tedrisatın yanı sıra lisan, edebiyat, şiir, tarih, tıp, astronomi ve kozmografya gibi ilim dallarıda öğretilmekteydi.[6]

Beytü'l-Hikme

Abbasilerin ilk dönemlerinde, mescitlerde gerçekleştirilen eğitim-öğretim faaliyetlerine ek olarak, Halife Me'mun devrinde (198-218/813-833), 217/832 yılında Bağdat'ta "Beytü'l-Hikme" kurulmuştu. Philip K. Hitti, bu kurum hakkında şöyle der: "Yükseköğretim alanında İslam’da ilk şöhretli müessese, Halife Me’mun tarafından başşehirde kurulmuştur. Bir tercüme merkezi olarak faaliyette bulunması yanında bu müessese, bir akademi, halka açık bir kütüphane olarak vazife görmüş ve buna bağlı çalışan bir de rasathane kurulmuştur." [7] Beytu 1-Hikme'yi ilk medrese olarak kabul edenler de vardır.[8]

Yine aynı dönemde Bağdat'ta açılan ve Beytü’l-Hikme gibi birer öğretim merkezi olan "Beytü'l-Ilim" ve "Dâru'hîlim" müesseseler!, medreselerin doğuşuna zemin hazırlamıştır.[9]

MEDRESELERİN KURULUŞU 

"Medrese" kelimesi, Arapça "derase" kökünden gelmekte olup "ders okunacak yer ve talebenin içinde oturup ders okuduğu bina" anlamına gelir. Çoğulu "medâris"tir. [10]

Abbasîlerin ilk devirlerinde eğitim-öğretim müessesleri için "medrese" kelimesi kullanılmamıştır. Bu kelime ilk olarak III/IX. asırda kullanılmaya başlanmışsa da,[11] medreselerin resmî bir teşekkül olarak devlet eliyle kurulması IV/X. asırda Karahan’ılar zamanında gerçekleşmiştir. Arslan Gazi Tafgaç Han (ö. 426/1035), Merv'de bir medrese yaptırmıştır. Sâmânoğulları ve daha önceki dönemlerde, medreselerin devlet eliyle kurulduğuna dair bir delil bulunmamaktadır. [12]

Bununla birlikte İslâm tarihçilerinin, medresenin ilk kurucusu Nizâmülmülk (ö. 485/1092) üzerinde ittifak ettikleri ileri sürülmektedir.[13] Fakat daha önce Gazneliler tarafından Nişabur'da [14] birkaç medresenin kurulduğu bilindiğine göre,[15] ilk medresenin Nizâmülmülk tarafından kurulduğu hususundaki bilgi ve kayıtlar ihtiyatla karşılanmalıdır. Hatta İslâm tarihinde bilinen ilk medresenin 349/960 yılında, Ebu'l-Velid Hassan b. Muhammed el-Emevî tarafından Nişabur'da yapıldığı da belirtilmektedir. [16] Bütün bunlar göz önünde tutulunca, medresenin kuruluş tarihi hakkında kesin bir hükme varmak güçleşmektedir.

Mizâmü'l-Mülk medreseleri

Medreselerin kiminle başlatılacağı konusunda Ahmed Çelebi şu sonuca varır: "En ince teferruatına kadar teknik manada medreseleri ilk kuran Mizâmü'l-Mülk'- dür. Ondan önce ortaya çıkanlara 'medrese' tâbirinin kullanılmasına gelince: Bunlar uzun ömürlü olmayan ve İslâmî hayatta kuvvetli bir iz bırakmayan mahdut ve sathı gayret mahsulü müesseselerdir"[17].

Gerçekten de Nizâmülmülk'ün kurmuş olduğu medrese, herkesin öğrenimini parasız yaptığı, muhtaç talebelere burs bağlandığı,[18] içinde okuyanların yatma, oturma vs. gibi sosyal ihtiyaçlarına cevap verdiği İslam'ın ilk gerçek üniversitesiydi.[19]

Kurucusuna izafeten "Nizâmiye Medresesi" adı verilen, Dicle kenarında 457/1065'te inşasına başlanıp [20] 459/1067'de bitirilen bu medresenin ilk müderrisi Ebu İshak Şirâzi (ö. 476/1083) idi.[21]

Nizâmülmülk zamanında Bağdat'tan sonra İsfahan, Rey, Nişabur, Merv, Belh, Herat, Basra, Amul gibi büyük merkezlerde kurulan ilk medreseler de "Nizâmiye" adını almış, [22] yine onun vezirliği zamanında Musul, Hargird, Tus,[23] Taberistan ve Ceziretü İbn Ömer (Cizre)'de [24] medreseler yapılmıştı.

Nizâmülmülk'den sonra medreseler ile en çok ilgilenen Şam Atabeyi Nured'dın Zengl'dir (ö. 577/1181). Zengi; Şam, Halep, Hama, Humus gibi şehirlerde medreseler inşa etti [25] Ondan sonra Kudüs ve Mısır'da ilk medreseleri yaptıran Selahaddin Eyyubî (ö. 589/1193) gelir. Onun Mısır'da kurduğu medreselerin en önemlisi "es-Salâhiyye”dir. Eyyubi ayrıca Kahire, İskenderiye, Kudüs vs. yerlerde medreseler tesis etti. [27]

Nizâmülmülk ile resmî olarak başlayan medrese inşa etmenin tek ve en önemli sebebi, o sıralarda oldukça kuvvetlenen Batınî propagandasına ve Mısır Fâtımîleri'nin bozgunculuklarına karşı koymaktı. Bu şekilde korunan ehl-i sünnet âlimleri ve sûfıleri,[28] İslâm’ın ve Selçuklu devletinin bünyesini güçlendirmekteydi.

Mizâmü'l-Mülk medreseleri

Medreselerin kurulmasına tesir eden diğer bir faktör, mescitlerin eğitim-öğretim faaliyetleri için yeterli olmamasıydı. Çünkü öğrencilerin sayısının gittikçe artması, [29] ders programlarının genişlemesi, artan İslâmî ilimlerin belli bir düzen içinde verilmesi,[30] eğitim-öğretimin mescitlerden medreseye geçişini zorunlu kılmaktaydı. Özellikle kelâm vb. ilim dallarının tedrisi muhâvere, münakaşa ve karşılıklı atışma esasına dayandığından, bu tür öğretim tarzı, mescitlerde olması gereken sessizlik ve huzur prensiplerini altüst etmekteydi. [31] Bu yüzden eğitim-öğretim, mescit ve camilerden bu iş için ayrılmış özel yerlere nakledilmiştir. Buna rağmen camiler birer eğitim-öğretim merkezi olmakta devam etmiştir. Günümüzde adı sık sık duyulan "el-Ezher", bir cami-okul olarak göreve başlamış, sonraları bir üniversite olarak ün kazanmıştır.[32]

Medreselerin tesisinden önce öğretim halkaları, mescitlerin yanı sıra ulema evleri, kitapçı dükkânları vb. yerlerde de kurulurdu.[33] Yine medrese gibi öğretim yapılan kurumlar arasında hangâh, tekke ve hastahaneler [34] de sayılabilir.

Yapı itibariyle medreseler, ilim tahsil edenlerin ikamet etmelerine mahsus odaları ihtiva eden binalar olup genellikle hanlar gibi, ortada bir avluyu ve etrafında odaları içine alır. Daima camilerin civarında bulunur. Talebe burada oturur, yatar ve derslerini camide dinler. Medreselerin avluları ortasında bazen bir şadırvan, odaların önünde de çoğu zaman bir revak vardır. Bazı camilere bitişik olan medreseler de görülür. Bunlar genellikle bir katlıdır. Odaların içine bir kapı aralığı ile girilir ve her birinde bir ocak bulunur. [35]

Mefail HIZLI

Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

-----------------------

  [1] Hamidullah, Muhammed, İslam Peygamberi, çev.: Salih Tuğ, c. II, İst., 1980, s. 828 vd.

  [2] Bk. Buhari, İlim, 8, 30, 35, 42.
  [3] Da~, M.-öymen, H.R., İslam E~itim Tarihi, Ank., 1976, s. 118.
  [4]Ahmed Emin, Fecru'I·İslam, çev.: A. Serdaroğlu, Ank., 1976, s. 253.
  [5] Ahmed Emin, a.g.e., aynı yer.
  [6] Ahmed Çelebi, İslamda Eğitim öğretim Tarihi, çev.: Ali Yardım, İst., 1983,s. 106-107.
  [7] Hitti, P.K., İslam Tarihi, çev.: Salih Tuğ, c. II, İst., 1980, s. 630.
  [8] Atay, Hüseyin, Osmanlılarda Yüksek Din Eğitimi, İst., 1983, s. 30.
  [9] Baltacı, Cahid, XV·XVI. Asırlarda Osmanlı Medreseleri, İst., 1976, s. 5.
[10] Pakalın, M. Zeki, Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, II, 436; Şemseddin Sami, Kamus-i Türkı, I·IV, 1313·1314. ll Dağ·öymen, a.g.e., s. 119.
[12] Sayılı, Aydın, Higher Educatiol in Medieval Islam (Ankara üniversitesi Yıllı·ğı, 1947·48), II, 396.

[13] Zeydan, Corci, Medeniyet-i İslamiyye Tarihi, çev.: Zeki Megamiz, İst., 1329, III, 396. ı
[14] "Nişabur" ismi kaynaklarda, aynı zamanda Nişabur ve Neysabur şeklinde de geçmektedir. ·
[15] Geniş bilgi için bk. Cezar, Mustafa, Anadolu öncesi Türklerde Şehir ve Mimarlık, İst., 1977, s. 299; Baltacı, a.g.e., s. 6.
[16] Atay, a.g.e., s. 31.
[17] Ahmed Çelebi, a.g.e., s. 367.
[18] Ahmed Çelebi, a.g.e., s. 301.
[19] Hitti, a.g.e., II, 630; Mustafa Cezar, ilk Selçuklu medresesinin Tuğrul Bey'in hükümdarlığı zamanında (432-456/1040·1063), Nişabur'da kurulduğunu söyler. Bk .. Cezar, a.g.e., s. 300. .
[20] Köprülü, Fuad, Türk Edebiyatı Tarihi, İst., 1980, s. 183.
[21] Ahmed Çelebi, a.g.e., s. 114.
[22] Akyüz, Yahya, Türk Eğitim Tarihi, Ank., 1982, s. 301.
[23] Cezar, a.g.e., s. 302. ..,
[24] Atay, a.g.e., s. 32. Atay, son iki medresenin bizzat Nizamülmülk tarafından yaptırıldığını belirtir. Bk. aynı yer.
[25] Zeydan, a.g.e., III, 402; Yurdaydın, Hüseyin G., İslam Tarihi Dersleri, Ank., 1971, s. 74.

[26] Hitti, a.g.e., IV, 1065.
[27] Zeydan, a.g.e., III, 402. ·28 Köprülü, a.g.e., s. 183.
[29] Yurdaydın, a.g.e., s. 72.
[30] Tekindağ, M. Şehabettin, Medrese Dönemi, Cumhuriyetin 50. Yılında İstanbul üniversitesi, 197 3, s. 4.
[31] Ahmed Çelebi, a.g.e., s. 109.
[32] Dağ-öymen, a.g.e., s. 118.
[33] Ahmed Çelebi, a.g.e., s. 31.
[34] Bk. Pedersen, J., "Medrese" maddesi, İslam Ansiklopedisi, VIII, 58-60; Ergin Osman, Türkiye Maarif Tarihi, İst., 197 7, I, 2 29.
[35] Atuf, Nafi, Türkiye Maarif Tarihi, İst., 1930, s. 18.

Yorumlar (0)
17
az bulutlu
Namaz Vakti 03 Aralık 2021
İmsak 06:33
Güneş 08:04
Öğle 12:59
İkindi 15:22
Akşam 17:43
Yatsı 19:09
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Trabzonspor 14 36
2. Konyaspor 14 26
3. Hatayspor 14 26
4. Fenerbahçe 14 24
5. Alanyaspor 14 24
6. Başakşehir 14 22
7. Karagümrük 14 22
8. Galatasaray 14 22
9. Adana Demirspor 14 20
10. Beşiktaş 14 20
11. Antalyaspor 14 18
12. Gaziantep FK 14 18
13. Altay 14 17
14. Sivasspor 14 16
15. Giresunspor 14 16
16. Kayserispor 14 16
17. Öznur Kablo Yeni Malatya 14 13
18. Göztepe 14 11
19. Kasımpaşa 14 10
20. Rizespor 14 10
Takımlar O P
1. Ümraniye 13 27
2. Ankaragücü 14 27
3. Eyüpspor 14 27
4. Bandırmaspor 13 25
5. Erzurumspor 12 25
6. İstanbulspor 13 20
7. Tuzlaspor 12 20
8. Kocaelispor 13 20
9. Samsunspor 13 19
10. Adanaspor 14 18
11. Menemenspor 13 17
12. Gençlerbirliği 13 17
13. Boluspor 13 16
14. Denizlispor 13 15
15. Bursaspor 13 14
16. Manisa FK 14 14
17. Ankara Keçiörengücü 13 13
18. Altınordu 14 13
19. Balıkesirspor 13 7
Takımlar O P
1. Chelsea 14 33
2. Man City 14 32
3. Liverpool 14 31
4. West Ham 14 24
5. Arsenal 14 23
6. Tottenham 13 22
7. M. United 14 21
8. Wolverhampton 14 21
9. Brighton 14 19
10. Leicester City 14 19
11. Crystal Palace 14 16
12. Brentford 14 16
13. Aston Villa 14 16
14. Everton 14 15
15. Leeds United 14 15
16. Southampton 14 15
17. Watford 14 13
18. Burnley 13 10
19. Norwich City 14 10
20. Newcastle 14 7
Takımlar O P
1. Real Madrid 15 36
2. Atletico Madrid 14 29
3. Real Sociedad 15 29
4. Sevilla 14 28
5. Real Betis 15 27
6. Rayo Vallecano 15 24
7. Barcelona 14 23
8. Athletic Bilbao 15 20
9. Espanyol 15 20
10. Osasuna 15 20
11. Valencia 15 19
12. Villarreal 14 16
13. Celta de Vigo 15 16
14. Mallorca 15 16
15. Deportivo Alaves 14 14
16. Granada 14 12
17. Elche 15 12
18. Cádiz 15 12
19. Getafe 15 10
20. Levante 15 7
Günün Karikatürü Tümü