Osmanlıda, Tanzimat Öncesi Merkezî Devlet Daireleri ve Arşivlerin Genel Durumu

Onsekizinci yüzyıl sonlarına doğru Bâb-ı Âlî'nin de teşekkül etmesiyle Osmanlı idaresinde müessir olan ve bünyesinde evrak biriken dört ana daire görülmektedir. Bâb-ı Alî, Bâb-ı Defterî, Bâb-ı Seraskerî, Bâb-ı Meşîhat,

TARİH 10.12.2020, 17:00 10.12.2020, 17:52 Ramazan Peri
Osmanlıda, Tanzimat Öncesi Merkezî Devlet Daireleri ve Arşivlerin Genel Durumu

Tanzimat dönemi Osmanlı arşivciliğinde bir merhale sayılabilecek olan Hazine-i Evrak'ın kuruluş ve işleyişine geçmeden, merkezî devlet dairelerini kısaca tanıtmak ve arşivlerine dair bilgiler vermek gerekecektir.

Bâb-ı Âlî:

Sadrazamların resmî makamları olan Paşa Kapısı'na, Sultan I. Abdül- hamid devrinden itibaren verilen addır. Daha önceleri, sadrazamlara mahsus idare binaları yoktu. Genellikle saraya yakın bir yerdeki konağa yerleşerek, devlet işlerini burada görürlerdi. [1]

Divan-ı Hümâyûn toplantılarının Paşa Kapısı'nda görülmeye başlamasıyla birlikte Divan kalemleri, reisülküttab, teşrifatçı ve diğer görevliler buraya taşınmıştır. Böylece bugünkü İstanbul Valiliği'ni çeviren duvarın içinde, Sadâret'e ait Dahiliye ve Hariciye odaları, Meclis-i Vâlâ, Divan-ı Deavî gibi dairelerden oluşan Bâb-ı Âlî müessesesi teşekkül etmiştir.

Bâb-ı Âlî

Zamanla Topkapı Sarayı ile Bâb-ı Âlî arasındaki mesafenin uzaklığı ve her zaman arşive müracaat için saraya memur gönderilmesinden doğan güçlük göz önüne alınarak Sadrıazam Sarayı bahçesinde bir arşiv binası yaptırılmış ve bazı defterlerin buraya nakli temin edilmiştir. Devrin sadrazamı Koca Yusuf Paşa tarafından 1200 (1785) yılında Divan kalemlerinin şefi olan reisülküttaba hitaben yazılan buyrulduda arşive duyulan ihtiyaç şöyle dile getirilmiştir: "İzzetlü Reisülküttab Efendi, Divan-ı Hümâyûn Kalemi'nde mevcûd olan nâme ve ahidnâme-i hümâyûn ve mehâmm-ı Devlet-i Aliyye-i ebed-makrûna dâir kuyûdât mazbût olan cüzler ve defâtîrin ale'd-devâm muhafazaları akdem-i umûr- dan olduğu derkâr ve muhâfaza husûsu kârgir mahalle muhtâc idüği bedîdâr olduğundan ... defterlerin hîn-i iktizâda getürdilüp mürâcaat olunmak kâbil olduğuna binâen ... cümlesi dâimâ sandukalarıyla mehterbaşınız marifetiyle hıfz ve zikrolunan defterleri tetebbu"a memûr olan ketebeden gayrı kimesnenin mahzen-i mezkûra idhâlinden mü- bâ‘adetkılınmasını... itinâ eyleyesiz deyü."

Bu emir ile Divan-ı Hümâyûn'a ait cüz hâlinde veya ciltli defterlerin Topkapı Sa- rayı'ndan getirilerek, Bâb-ı Âlî'de tamir olunan kârgir binaya nakledilmesi uygun görülmüştür. Ayrıca, defterlerin gerektiğinde müracaat edilmek için sabah çıkarlıp akşam yerine koyulması işinin reisülküttabın mehterbaşısı tarafından yapılması istenmekte ve arşiv deposuna kâtiplerden başka kimsenin girmesi men olunmaktadır.

Sonraki yıllarda Hazine-i Evrak'ın kuruluşu ile Topkapı Sarayı arşivlerinin ayıklanması ve Bâb-ı Âlî'deki Tomruk Dairesi ile Sultanahmed'deki Defterhâne mahzenlerinde karışık evraktan, Sadârete ait olanların ayrılması yoluna gidilecektir.

Bâb-ı Defterî:

Defterdarlık Kapısı; merkez ve taşradaki bürolarıyla devletin gelir ve giderini düzenlemekle yükümlü daireye denilmektedir. Yöneticisi olan defterdar Divan-ı Hümâyûn'un tabiî üyesi olarak toplantılara katılır, mîrî işlerden sayılan cizye, avârız ve mukâtaa gibi malî konularda görüş bildirirdi. Önceleri Divan kalemleri ile iç içe çalışan Maliye (Bâb-ı Defterî) kalemlerinin Topkapı Sarayı'nda Maliye Defterhâ- nesi olarak bilinen bir arşivi vardı. [2] Divan-ı Hümâyûn ehemmiyetini kaybedip muntazam toplanamaz olunca, Maliye Hazinesi Kubbealtı'ndan nakledilerek, Bâb-ı Hümâyûn'- dan içeri girilince sağdaki Eski Maliye Dairesi denilen ve 1866 yılında yandığından yeri hâlâ boş olan mahalle taşınmıştır. [3]

Bâb-ı Defterî

Bâb-ı Defterî, diğer dairelere nazaran bünyesinde en çok belge ve defter biriken ve günümüze milyonlarca vesika devreden bir dairedir. 1837 yılında Maliye Nezâreti'ne dönüştürülmüştür. Nezâretin Bâb-ı Defterî döneminden kalan ve Topkapı Sarayı'ndaki Enderûn Hazinesi'nde saklanan belgeleri için evrak mahzeni inşa edildiğinden, ilk önce Enderûn Hazinesi'nde saklanan "evrak ve defâtir-i atîka-i mu‘tebere"nin, yeni torbalarla nakledilmesi düşünülmüştür. Devrin Maliye Nâzın Safvetî Paşa Sadrazam Mehmed Emin Rauf Paşaya sunduğu tezkirede, Maliye hazinesinden kâtipler görevlendirerek Enderûn'- daki defterleri tek tek incelettiğini ve her bir defteri ait olduğu kalemlere göre ayırttığını bildirmiştir.[4] Saklanmasına lüzum görülmeyen bazı evrakın imha edilmesi isteğine de yer veren tezkire, padişahın onayından geçerek uygulamaya konulmuştur.

Maliye Nezâreti, Sultanahmed'de yaptırılan arşiv deposundan başka Bâyezid'de de bir arşiv binası yaptırmıştır. 1284 (1867) yılında Bâyezid'deki Fuad Paşa Konağı, Maliye Nezâretine tahsis edildikten sonra,[5]  1899 yılında Hazine Dairesi'nin altındaki dükkanlar tahliye edilerek büyük bir evrak mahzeni bina edilmiştir. [6]

Bâb-ı Seraskerî:

Yeniçeri Ocağı'nın 1241 (1826) yılında kaldırılmasından sonra zamanın Seraskeri Hüseyin Paşa, dairesiyle birlikte Saray-ı Atîk'e (İstanbul Üniversitesi merkez binasının bulunduğu yer) taşınmıştır. Lağvedilen Yeniçeri Ocağı'nda, yeniçeri kâtibi emrindeki Efendi Dairesi'nde bulunan Yeniçeri ve Acemi Ocağı halkının maaş ve künye defterleri, [7]  Seraskerliğin kadim arşiv malzemesini teşkil etmiştir.

Bâb-ı Defterî

Bâb-ı Seraskerî'de bir "evrak mahzeni" kurulduğu ve bunun için bir görevlinin tayin edildiği 1264 (1848) tarihli Sadâret tezkiresinden anlaşılmaktadır. Serasker Paşa'nın, tavanı yıkılmaya yüz tutan evrak mahzeninin kiremitle veya kurşunla kaplanarak tamir edilmesi ve mahzenci maaşının karşılanması isteği üzerine, konu Meclis-i Vâlâ'ya havale edilmiştir. Meclis, bahsi geçen tavanın kurşun kaplanmasından vazgeçilerek; etraf duvarlarının daha uygun ve sağlam olacak şekilde, hâlis harç kullanılarak tamir edilmesi için Ebniye-i Hâssa müdürü marifetiyle yeniden keşif yapılmasını istemiştir[8].

Daha sonra adı Harbiye Nezâreti olarak değişen Bâb-ı Seraskerî'ye ait arşivlerin pek az bir kısmı Osmanlı Arşivi'ne intikal etmiştir. Bu kuruma ait arşiv malzemesinin önemli bir bölümü bugün Genelkurmay Başkanlığı'na bağlı arşivlerde muhafaza edilmektedir.

Bâb-ı Meşîhat:

Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasıyla Ağa Kapısı adı verilen (bugünkü İstanbul Müftülüğü'nün bulunduğu) bina, müştemilâtıyla birlikte resmî daire ve daimî ikametgâh olarak şeyhülislâmlara tahsis edilmiştir. İstanbul'un çeşitli semtlerine dağılmış olan şer‘î mahkemelerin atîk sicillerinin, arşiv binası tesis edilerek bir araya toplanması 1312 (1894) tarihinde gerçekleşmiştir. Meşîhat Dairesi'nden İstanbul Kadılı- ğı'na yazılan yazıda, Dersaâdet ve Bilâd-ı Selâse mahkemelerinde bulunan sicillerin muhafazasını temin etmek maksadıyla kurulan hususî dairede toplanan defterlerin zayıf ve âdi kâğıtlara değil, alakurna denilen kâğıtlara, nefis mürekkeble yazılması istenmiştir. [9]

Bâb-ı Meşîhat


Bugün İstanbul Müftülüğü'nü çeviren duvardan açılan cümle kapısının sağında bulunan iki katlı kârgir bina, sicillerin muhafazası için depo ve araştırma salonu olarak kullanılmaktadır.

Hazırlayanlar: Yusuf İhsan GENÇ, Dr. Mustafa KÜÇÜK, Dr. Raşit GÜNDOĞDU, Sinan SATAR, İbrahim KARACA, Hacı Osman YILDIRIM, Nazım YILMAZ

----------------------------

1-  Daha fazla bilgi için bkz. Naîmâ, Tarih-i Naîmâ, c. IV. İstanbul 1280, s. 398 vd.; Uzunçarşılı, a.g.e., s. 250-251.

2-  Uzunçarşılı, a.g.e., s. 95.

3-

4-  BOA, İrâde Dahiliye, nr. 5152.

5- İbnü'l-Emin Mahmut Kemal İnal, Osmanlı Devrinde Son Sadrıazamlar, c. I, İstanbul 1954, s. 221.

6-  BOA, İrâde Maliye, 1315 N., nr. 8.

7- İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Kapıkulu Ocakları, c. I, Ankara 1943, s. 605.

8-  BOA, A. MKT, nr. 156/94.

9-  "Dersaâdet ve Bilâd-ı Selâse Mehâkim-i Şer‘iyyesi sicillâtının hüsn-i muhâfazası maksadıyla bâ-irâde-i seniyye-i cenâb-ı Hilâfet-penâhî tesis ve inşa kılınan daire-i mahsusaya mehâkim-i mezkûre sicillât-ı atîka celb olunarak sûret-i muntazamada yerleştirilmiş..." (İstanbul Müftülüğü Şer‘iyye Sicilleri Arşivi,İstanbul Kadılığı Defterleri, nr. 334, s. 132).

Yorumlar (0)
Namaz Vakti 28 Ocak 2023
İmsak 06:44
Güneş 08:12
Öğle 13:22
İkindi 15:58
Akşam 18:22
Yatsı 19:45
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Galatasaray 19 45
2. Fenerbahçe 19 41
3. Beşiktaş 19 38
4. Başakşehir 19 37
5. Trabzonspor 19 35
6. Adana Demirspor 19 34
7. Konyaspor 19 27
8. Kayserispor 19 26
9. Alanyaspor 20 25
10. Karagümrük 19 22
11. Ankaragücü 19 22
12. Giresunspor 19 21
13. Gaziantep FK 19 19
14. Kasımpaşa 19 19
15. Antalyaspor 18 18
16. Sivasspor 19 18
17. Hatayspor 18 17
18. İstanbulspor 19 15
19. Ümraniye 19 14
Takımlar O P
1. Eyüpspor 20 41
2. Samsunspor 20 38
3. Keçiörengücü 20 36
4. Bodrumspor 20 35
5. Pendikspor 20 34
6. Rizespor 20 34
7. Bandırmaspor 20 34
8. Boluspor 20 33
9. Sakaryaspor 20 31
10. Göztepe 21 30
11. Manisa FK 19 28
12. Adanaspor 20 22
13. Tuzlaspor 20 19
14. Altay 20 18
15. Erzurumspor 20 18
16. Altınordu 20 16
17. Ö.K Yeni Malatya 20 13
18. Denizlispor 20 12
19. Gençlerbirliği 20 10
Takımlar O P
1. Arsenal 19 50
2. M.City 20 45
3. Newcastle 20 39
4. M. United 20 39
5. Tottenham 21 36
6. Brighton 19 31
7. Fulham 21 31
8. Brentford 20 30
9. Liverpool 19 29
10. Chelsea 20 29
11. Aston Villa 20 28
12. Crystal Palace 20 24
13. Nottingham Forest 20 21
14. Leicester City 20 18
15. Leeds United 19 18
16. West Ham United 20 18
17. Wolves 20 17
18. Bournemouth 20 17
19. Everton 20 15
20. Southampton 20 15
Takımlar O P
1. Barcelona 17 44
2. Real Madrid 17 41
3. Real Sociedad 18 38
4. Atletico Madrid 18 31
5. Villarreal 18 31
6. Real Betis 17 28
7. Osasuna 18 28
8. Athletic Bilbao 18 26
9. Rayo Vallecano 18 26
10. Mallorca 18 25
11. Almeria 19 22
12. Girona 18 21
13. Valencia 17 20
14. Espanyol 19 20
15. Sevilla 18 18
16. Getafe 18 17
17. Celta Vigo 18 17
18. Real Valladolid 18 17
19. Cadiz 18 16
20. Elche 18 6
Günün Karikatürü Tümü