19. Yüzyıldan Günümüze Mardin’de Nakşibendi'ye Tarikatı

Mardin’de etkili olan Hâlidiyye ise, iki farklı kola dayanmaktadır. Bunlardan birincisi Şeyh Halid Cezerî’nin halîfesi Şeyh Hâmid’e (v. 1882) nisbet edilen Hamidîlerdir. Mardin’de etkili olan Bâsret Dergâhı’nın diğer kolu ise Şeyh Seydâ’ya (v. 1968) nisbet edilen Seydâî koludur.

TASAVVUF 13.04.2021, 22:32 19.04.2021, 18:23 Ramazan Peri
19. Yüzyıldan Günümüze Mardin’de Nakşibendi'ye Tarikatı

19. yüzyıla gelindiğinde ise Sanayi devrimi ve Fransız ihtilali neticesinde tüm dünyada ve dolyısıyla incelelediğimiz bölgede her alanda önemli değişiklikler meydana gelmiştir. Bu asırda halk savaşlardan bunalmış, yeni üretim araçlarının girmesiyle sanayi toplumuna ısınma faaliyetleri artmış ve milliyetçilik akımları ve felsefi görüşler sökün etmeye başlamıştır. Nakşinbdendilik’in bu olumsuzlukların yaşandığı Osmanlı toplumuna yeni bir sığınma kapısı olduğu görülmektedir.[1]

Tüm dünyada etkisi hissedilen bu hadiselerin yanında 19. yüzyılda Osmanlı’nın bölgedeki aşiretleri tasfiye etmek istemesiyle otorite boşluğu doğmuştur. Çıkan bu huzursuzluk ortamında bu tarikatın pirleri halkın çare aradığı merciler olmuştur. Mardin, Aşiret-Cemaat-Devlet isimli eserde bu konu ile alakalı şunlar kaydedilmiştir: “ 1830’lardaki idari reformlarından sonra, Anadolu’da âyanı hedef alan merkezi yönetim, geleneksel Kürt hanedanlarını da tasfiye sürecine girdi. Reformların ardından bölgede aşiretler arasında yeni rekabet dönemi ve aşiret kavgaları başladı. Emirlerin yerlerini alan hükümet görevlileri yeterli öngörü, güç ve meşruluğa sahip olmadıklarından, çatışmaları kontrol altına alıp yeni düzenlemeler getirmeyi başaramadılar. Devletin yetki verdiği aşiretlerle, yetki verilmeyen aşiretler arasında rekabet ve yetki almamış aşiretlerin isyanları başladı.

Aşiretlerin anlaşmazlıklarının yanında silahlı soygun, hırsızlık ve kundakçılık artmış halkın can ve mal güvenliği kalmamıştı. Otoritesi aşiretler üstü olan, toplumu iyi tanıyan, geniş çapta saygı gören yani aranan niteliklerin hemen hepsini taşıyan sadece şeyhler vardı. Şeyhler kürttü, toplumu iyi tanıyor ve tüm çıkar çatışmalarını biliyorlardı. Dini lider olmaları nedeniyle de, Kürt halkının gözünde herhangi bir seküler otoriteden daha meşruydular. ”[2]

Bu otorite boşluğu ve daha önce değinilen batıdan gelen yeni fikirler karşısında halkın güvenli limanının tasavvuf ehlinin olduğu görülmektedir. Tüm doğuda olduğu gibi Mardin’de de en başta etkili olan şeyhler Nakşi-Hâlidi şeyhler olmuştur. Bu zevat, aşağıda görüleceği üzere dini hayata canlılık getirecek ve medreseler açacak dolaysıyla daha önce bir ayrıcalık olarak görülen medreseleri halkın ayağına getirecektir. Bu tarikatın bölgede faaliyet gösteren zatları ve faaliyetleri tanıtılmadan evvel tarikatla ilgili genel bilgi vermek yararlı olur.

Tarikat, “Şah-ı Nakşibend” olarak anılan Muhamed Bahâuddin Nakşibend Buhâri (v.1389) tarafından kurulmuştur. Şah-ı Nakşibend’in sohbet ve irşad şeyhi Emîr Külâl, Şah-ı Nakşibend’den yıllar önce vefat eden Abdulhâlık Gucdüvânî (v. 1199) ise onun üveysî mürşididir.[3]

Tarikatta topluca yapılan zikre “Hatm-i Hâcegân” denilmektedir. “kebîr” ve “sagîr” olmak üzere iki kısma ayrılan bu zikir tarzını diğer tarikat âyinlerinden en önemli farkı sadece mensupları arasında yapılmasıdır. Tarikatta esas olan hafî zikirdir.[4]

Nakşibendilikte râbıta da öne çıkan ritüellerdendir. Râbıta, mürşidin suret ve sîretini göz önünde bulundurmaktır. Rabıtada, mürşidin hâl ve vasıfları her an göz önünde bulundurulacağından bu hallerin müride geçmesi hedeflenmekte ve bu duruma “fenâ fi’ş-şeyh” denilmektedir. Rabıtanın nihai hedef ise “fenâ fi’r- Resûl”dan sonraki merhale olan “fenâ fillâh” tır.[5]

Bilindiği gibi bazı tarikatlarda kıyafete fazlaca önem verilmiştir. Dervişin giydiği kıyafetten hangi tarîkata mensup olduğu anlaşılabilmekteydi.

Nakşibendiyye Tarîkat’ında ise kıyafete önem verilmemiş, sade ve temiz giyinmekle yetinilmiştir.[6]

Bazı prensiplerine kısaca değindiğimiz tarikat, Şah-ı Nakşibend’den sonra halîfeleri Muhammed Pârsâ (v. 1420) ve bilhassa Alâeddin Attâr (v. 1400) vasıtasıyla yayılmaya devam etmiş ve zamanla İslâm dünyasının her alanına yayılmıştır. Anadolu’ya Nâkşiliği ilk getiren Molla Abdullah İlâhî’dir (v. 1491).[7] Nakşibendiliği Anadolu’da asıl yayılmasını sağlayan zat ise Mevlânâ Hâlid Bağdâdî’dir (v. 1826). Nakşibendilik Mevlânâ Hâlid’den sonra Hâlidiyye olarak anılmaya başlanmıştır.

Bu tarikatın Mardin bölgesinde de yaygınlaşması da Nakşi-Hâlidi zevatın eliyle olduğu görülmektedir. Mardin’de etkili olan Hâlidiyye ise, iki farklı kola dayanmaktadır. Bu kollardan birincisi Bâsret Dergâhı koludur. Bâsret Dergâh’ı da iki farklı koldan Mardin’de etkili olmuştur. Bunlardan birincisi Şeyh Halid Cezerî’nin halîfesi Şeyh Hâmid’e (v. 1882) nisbet edilen Hamidîlerdir. Mardin’de etkili olan Bâsret Dergâhı’nın diğer kolu ise Şeyh Seydâ’ya (v. 1968) nisbet edilen Seydâî koludur. Mardin’de bu tarikattan etkili olan kollardan ikincisi ise Şeyh Seydâ ile aynı devirde yaşayan Şeyh Ahmed el-Haznevî’ye (v. 1949) nisbet edilen Haznevîliktir.

Önce bu kollar kısaca tanıtılıp daha sonra bu kollara mensup ve bölgede faaliyet gösteren mutasavvıflar, bu zatların faaliyetleri ve faaliyetlerine devam ediyorsa dergâhın bugünkü durumu hakkında bilgi verilmeye çalışılacaktır.

Ahmet Arslan

Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı
Tasavvuf Bilim Dalı

-----------------------------------

[1] Hür Mahmut Yücer, XIX. Asırda Anadolu’da Tasavvuf, (Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Ensitütüsü), İstanbul 2001, s. 172.

[2] Aydın, Emiroğlu, Özel, Ünsal, Mardin Aşiret-Cemaat-Devlet, s. 315.

[3] H.Kâmil Yılmaz, Ana Hatlarıyla Tasavvuf ve Tarîkatlar, s. 257.

[4] Eraydın, Tasavvuf ve Tarîkatlar, s. 387.

[5] Eraydın, Tasavvuf ve Tarîkatlar, s. 384.

[6] Özköse (Ed.), Tasavvuf El Kitabı, s. 237.

[7] Yılmaz, Ana Hatlarıyla Tasavvuf ve Tarîkatlar, s. 260.

Yorumlar (0)
9
parçalı bulutlu
Namaz Vakti 21 Ocak 2022
İmsak 06:48
Güneş 08:17
Öğle 13:20
İkindi 15:51
Akşam 18:14
Yatsı 19:37
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Trabzonspor 22 51
2. Konyaspor 21 42
3. Fenerbahçe 22 36
4. Alanyaspor 22 35
5. Beşiktaş 22 35
6. Hatayspor 22 35
7. Başakşehir 21 34
8. Adana Demirspor 22 34
9. Kayserispor 22 31
10. Gaziantep FK 21 31
11. Sivasspor 22 30
12. Karagümrük 22 30
13. Galatasaray 22 27
14. Giresunspor 22 26
15. Kasımpaşa 22 24
16. Göztepe 22 24
17. Antalyaspor 22 23
18. Rizespor 22 21
19. Altay 22 18
20. Ö.K Yeni Malatya 21 15
Takımlar O P
1. Ümraniye 20 42
2. Ankaragücü 20 42
3. Erzurumspor 20 38
4. Eyüpspor 20 36
5. Bandırmaspor 20 33
6. İstanbulspor 20 33
7. Adanaspor 20 32
8. Samsunspor 19 30
9. Tuzlaspor 20 27
10. Gençlerbirliği 20 26
11. Manisa Futbol Kulübü 20 25
12. Boluspor 19 24
13. Kocaelispor 20 24
14. Keçiörengücü 20 23
15. Menemen Belediyespor 20 23
16. Altınordu 20 22
17. Bursaspor 20 20
18. Denizlispor 20 19
19. Balıkesirspor 20 8
Takımlar O P
1. Manchester City 22 56
2. Liverpool 21 45
3. Chelsea 23 44
4. West Ham United 22 37
5. Tottenham 19 36
6. Arsenal 20 35
7. M. United 21 35
8. Wolverhampton Wanderers 20 31
9. Brighton 21 29
10. Leicester City 19 25
11. Crystal Palace 21 24
12. Southampton 21 24
13. Aston Villa 20 23
14. Brentford 22 23
15. Leeds United 20 22
16. Everton 19 19
17. Watford 19 14
18. Norwich City 21 13
19. Newcastle 20 12
20. Burnley 17 11
Takımlar O P
1. Real Madrid 21 49
2. Sevilla 21 45
3. Real Betis 21 37
4. Atletico Madrid 20 33
5. Real Sociedad 20 33
6. Barcelona 20 32
7. Rayo Vallecano 20 31
8. Villarreal 21 29
9. Valencia 21 29
10. Athletic Bilbao 21 28
11. Espanyol 21 27
12. Celta Vigo 21 26
13. Osasuna 21 25
14. Granada 21 24
15. Elche 21 22
16. Getafe 21 21
17. Mallorca 20 20
18. Deportivo Alaves 21 17
19. Cadiz 21 15
20. Levante 20 11
Günün Karikatürü Tümü