Şeyh Muhammed Emin El-Hayderi

ilmî faaliyetlerde toplumu gözlemlemiş ve dini bakımından iki konuda büyük eksikliklerin olduğunu fark etmiş ve bu aksaklıkları gidermek için çok büyük çaba sarf etmiştir. Bu aksaklıkların birincisi toplumun Kur’an-ı Kerim ile bağının zayıf olmasıdır. İkinci gördüğü aksaklık toplumun İslam ahlâkından uzaklaşmasıdır.

TASAVVUF 02.05.2021, 21:15 17.01.2022, 17:17 Ramazan Peri
Şeyh Muhammed Emin El-Hayderi

Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî, 1927’de Mardin’in Nusaybin ilçesine bağlı Kalecik köyünde doğmuştur. Babası büyük bir âlim olan bu zatın annesi ise [1] [2] [3] [4] [5]

Molla Ali Koçer’in kızı Sâdîka Hanımdır.[6] Babası Molla Ahmed, Said Nursî ile beraber Abdurrahman Tağî’nin (v. 1866) yanında tahsil görmüştür.[7]

Molla Ahmed, 1. Dünya Savaşının başlaması üzerine savaşa katılmış ve savaşta yaralandığı için terhis olmuştur. Fakat köyüne (Dedeli) döndüğünde Rusların her tarafı işgal ettiğini ve bütün akrabalarının göçtüğünü görünce akrabalarıyla bağlantısı koptuğundan Nusaybin’e göç etmek zorunda kalmıştır.[8]

Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî

Nusaybin’in köylerinde imamlık yaparken kendisi gibi muhacir olan Molla Ali Koçer’in kızı Sâdîka Hanımla evlenmiştir. Bu evlilikten Hamide adında bir kızı, Muhammed Emin, Muhammed Salih ve Muhammed Said adında üç erkek çocuğu olmuştur. Molla Ahmed, 1. Dünya Savaşında aldığı yaraların tesiriyle hastalanmış ve bu hastalık sonucu 1937’de vefat etmiştir.[9]

Molla Ahmed’in Kürdçe yazılmış üçü nazım ve biri nesir olmak üzere dört eseri vardır. Meşhur âlim Molla Halil Siirdî’nin eseri Nehcu ’l- Enam ’ına yazdığı şerh ise bize ulaşmamıştır. Molla Ahmed’in bu dört eseri şunlardır:

  • Eqîda Imâne (nazım)
  • Munâcât-ı Hayderî (nazım)
  • Dîwan (nazım)
  • Teqwimname (nesir).[10]

Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî, ilim tahsiline babasının yanında başlamış ve yedi yaşında iken Kur’an-ı Kerim’i hatmetmiştir. Bu arada o dönemde kendi bölgesinde İslami ilimleri öğretecek öğretim kurumların azlığından dolayı Suriye’ye ilim yolculuğu yapmıştır. el-Hayderî, yörenin farklı âlimlerinden tahsil görmüş ve Şeyh Abdurrezak el-Helelî’den ilim icâzetini almıştır.[11]

Şeyh Muhammed el-Hayderî, 1947’de Şeyh Abdurrezâk Helelî’den icâzet aldıktan sonra Suriye’de Şeyh Ahmed Haznevî’nin medresesinde müderrislik yapmaya başlamıştır.[12]

1950’lerden sonra ezanın Arapça olarak okunmaya başlanması, Kur’an-ı Kerim eğitiminin eskiye nisbetle biraz daha serbestleşmesi ile beraber doğduğu köye (Kale’ye) dönmüş ve burada bir süre imamlık yapmaya başlamıştır. Ardından Baverna köyüne yerleşen Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî, burada birçok talebe yetiştirmiştir. Daha Sonra Midyat’ın Kutlubey köyünde müderrislik ve imamlık yapmaya başlamış ve burada yedi yıl kaldıktan sonra Midyat’ın Ovabaşı köyüne yerleşmiştir.[13]

Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî

1967’de Şeyh Alaadin el-Haznevî’den tasavvuf icâzeti almıştır.1982’de ise Silvan’ın Bereketli köyüne yerleşmiş ve vefatına kadar burada ilmî-tasavvufî faaliyetlerine devam etmiştir.[14]

Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî’nin önemle üstünde durduğu konuların başında öğrencilerin medrese eğitiminin yanında okul hayatına devam etmeleridir. Talebelerini bu şekilde teşvik ettiği gibi çocuklarını bu yönde eğitmiştir. Nitekim onlar da ilmi icâzetlerini aldıkları gibi devletin çeşitli resmi kurumlarında görev almışlardır.[15]

Şeyh Muhammed el-Hayderî, yürüttüğü ilmî faaliyetlerde toplumu gözlemlemiş ve dini bakımından iki konuda büyük eksikliklerin olduğunu fark etmiş ve bu aksaklıkları gidermek için çok büyük çaba sarf etmiştir. Bu aksaklıkların birincisi toplumun Kur’an-ı Kerim ile bağının zayıf olmasıdır. Bu sorunun halli için Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî birçok köyde medrese açmıştır. İkinci gördüğü aksaklık toplumun İslam ahlâkından uzaklaşmasıdır. Bu sorunu çözmek için de Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî, köy köy dolaşarak İslam ahlâkının yüceliklerini topluma anlatmışır. Bazen de İzmir, Mersin, Adana gibi illere giderek buralarda irşad faaliyetlerinde bulunmuştur.[16]

el-Hayderî, her gün ikindi namazının tesbihatını müteakip hatme yapar ve hatmeden sonra genellikle cemaate bir tasavvufî sohbette bulunurdu. Sohbetlerinde imanın esasları, çocuk ve aile eğitimi, komşuluk ilişkileri, ahiret bilinci, Nakşibendi terbiye, anne-baba hakkı gibi konuları işlemiştir.[17] el-Hayderî’nin sohbetlerinden bazı kesitler aşağıda verilmiştir:

Allah ’ın size bahşettiği hayat çok pahalıdır, çok değerlidir. Hayatınızı dengeli kullanınız. Ölçülü kullanınız. Nasıl ki; Allah Teâlâ: “(dosdoğru tartı ile ölçün) ” buyurmuştur. Yani ölçülü olunuz. Adaletle yaşayınız. Allah ’a yönelirken, hayatınızı taksim ederken adaletli ve insaflı olunuz. Allah ’ın size verdiği hayatı israf etmeyiniz.”

"Kalbimiz daima Allah’ın zikri ile meşgul olmalıdır. Kişi yazı yazarken, bir sanat ile uğraşırken, alış veriş yaparken, her ne yaparsa aynı zamanda kalbi daima Allah ile meşgul olsun.

Siz de bilirsiniz ki; ne kadar dağa, tepeye, tümseğe yağmur yağsa da sular yine bereketli ve eğimli vadiye, başka bir şeyle dolu olmayan nehir yatağına akar, işte öylece kalbini boş şeylerden ve nefsin heveslerinden arındırarak boşaltan kişinin kalbine de böylece Allah Teâlâ’yı tefekkür ve zikir dolar. Asla Rabbinden gafil olmaz. Böylece tüm hâl ve davranışları düzelir.

Allah’ı zikreden öyle bir zikreder ki damarlarıyla, kemikleriyle, etiyle, nefesiyle, ruhuyla, vücuduyla, yüreğinin en derin perdelerinde en derin basamaklarında Allah Allah Allah der ki an gelir diliyle zikirden utanır, çünkü kendisini ‘ihsan’ derecesinde, Allah Teâlâ’nın huzurunda hisseder. Her daim Allah’ın huzurundadır ve huzurludur. Kalkarken Allah’ın adıyladır, otururken, uyurken, uyanırken, sevinç anında hüzün anında Rabbiyledir. İşte Resulullah Efendimiz (S.A.V.), zikredenlerin en hayırlısı, bu durumda bize en güzel misaldir. ”267

Şeyh Muhammed el-Hayderî, Diyarbakır’a yakın bir yerde bir ilim merkezi kurmak istemiş ve bu amaçla Güzel köy Cami ve Kur’an Kursu inşaatını başlamıştır. Fakat bu kursun tamamlandığını göremeden 22 Mayıs 2003’te yetmiş altı yaşında vefat etmiştir.268

Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî’nin ilk hanımından sekiz, ilk hanımı vefat ettikten sonra evlendiği ikinci hanımından ise yedi çocuğu olmak üzere on beş çocuğu vardır. İstisnasız hepsi babalarının yanında temel İslami eğitimlerini almışlardır.269

Şeyh Efendinin kaleme aldığı eserler şunlardır:

  • Eqideya İmane (Kürdçe)
  • Mewlida Nebi (Kürdçe)
  • MevlûdunNebi (Arapça)
  • Werdü’l Etfal (Kürdçe)
  • Dîwana Hayderî (Kürdçe)270

Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî

Şeyh Muhammed el-Hayderî’den Sonra Dergâhın Durumu

el-Hayderî’den sonra ilmî ve tasavvufî faaliyetleri yürütme görevini el- Hayderî’nin oğlu Şeyh Ahmet üstlenmiştir. Şeyh Ahmet, ilim ve tasavvuf icâzetini babasından almıştır. Babasından aldığı ilmî ve tasavvufî mirası daha da yaygınlaştırma gayretleri içinde olmuştur. Bu münasebetle Diyarbakır Sur ilçesine bağlı Güzel köy ve Silvan’a bağlı Bereketli köyündeki eğitim-öğretim kurumlan hem [18] [19] [20] [21] fiziki hem nitelik açısından geliştirilmiş ve büyütülmüştür. Bunun yanı sıra Diyarbakır merkezde birden fazla noktada ve ayrıca İstanbul, Adana, Bingöl, Muş, Kızıltepe, Hilvan gibi merkezlerde ilmî ve tasavvufî faaliyetleri yürütmek üzere medreseler açılmıştır. Bu kurumlarda Kur’an-ı Kerim’in yanından, Arapça grameri, hadis, tefsir, fıkıh gibi temel İslam ilimleri okutulmakta ve tasavvuf âdâbı verilmektedir. Ayrıca spor, sanat ve sosyal etkinliklerine de yer verilmektedir.[22]

Ahmet Arslan

Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı

---------------------------------

[1] Yıldız, Seyda Şeyh İbrahim Faruki, s. 38.

[2] Muhammed Zahir Yıldız, “Seyda İbrahim el-Faruki Bellî Hazretleri”, İslami Hayat Dergisi, s. 48.

[3] Yıldız, Seyda Şeyh İbrahim Faruki, ss. 69-70.

[4] Yıldız, Seyda Şeyh İbrahim Faruki, ss. 69-70.

[5] Yıldız, Seyda Şeyh İbrahim Faruki, ss. 69-70.

[6] Halil Akçay, “Son dönem Tasavvuf Âlimlerinden Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî (Hayatı ve Eserleri)”, Kimlik, Kültür ve Değişim Sürecinde Osmanlı’dan Günümüze Kürtler, Uluslararası Sempozyumu, Bingöl, 6-8.9.2012, ss. 392.

[7] Zeynelabidin Çiçek, Diyarbakır’ın Fethi, Tarihi ve Kültürü, Diyarbakır Söz Matbaası, Diyarbakır 2007, s. 138.

[8] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[9] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[10] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[11] Akçay, Son dönem Tasavvuf Âlimlerinden Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî (Hayatı ve Eserleri), ss. 392.

[12] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[13] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[14] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[15] Akçay, “Son dönem Tasavvuf Âlimlerinden Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî” (Hayatı ve Eserleri), ss. 392.

[16] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[17] Mehmet Tarhan, "Şeyh Muhammed Emîn el-Hayderî ve Tasavvufî Yönü” (Lisans Bitirme Tezi, Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Diyarbakır 2015), s. 30.

[18] Tarhan, Şeyh Muhammed Emîn el-Hayderî ve Tasavvufî Yönü, s. 31.

[19] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî (Naşirin girişi).

[20] Akçay, “Son dönem Tasavvuf Âlimlerinden Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî (Hayatı ve Eserleri)”, s. 393.

[21] Akçay, “Son dönem Tasavvuf Âlimlerinden Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî (Hayatı ve Eserleri)”, s. 392.

[22] Bu bilgiler, el-Hayden’nin torunu Halil Akçay ile 02.07.2017 tarihinde yapılan görüşmeden alınmıştır.

Yorumlar (0)
15
açık
Namaz Vakti 27 Şubat 2024
İmsak 06:11
Güneş 07:36
Öğle 13:22
İkindi 16:26
Akşam 18:58
Yatsı 20:17
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Galatasaray 27 72
2. Fenerbahçe 27 70
3. Trabzonspor 27 46
4. Beşiktaş 27 46
5. Kasımpasa 27 39
6. Sivasspor 27 37
7. Başakşehir 27 36
8. Rizespor 27 36
9. Antalyaspor 27 35
10. Kayserispor 27 35
11. Samsunspor 27 33
12. A.Demirspor 27 32
13. Alanyaspor 27 30
14. Karagümrük 27 29
15. Ankaragücü 27 29
16. Hatayspor 27 29
17. Konyaspor 27 28
18. Gaziantep FK 27 28
19. Pendikspor 27 26
20. İstanbulspor 27 12
Takımlar O P
1. Eyüpspor 24 58
2. Göztepe 24 49
3. Kocaelispor 24 44
4. Bodrumspor 24 42
5. Sakaryaspor 24 40
6. Boluspor 24 39
7. Bandırmaspor 24 39
8. Ahlatçı Çorum FK 24 38
9. Gençlerbirliği 24 33
10. Erzurumspor 24 30
11. Keçiörengücü 24 30
12. Manisa FK 24 28
13. Ümraniye 24 27
14. Şanlıurfaspor 24 23
15. Tuzlaspor 24 23
16. Adanaspor 24 23
17. Altay 24 15
18. Giresunspor 24 7
Takımlar O P
1. Liverpool 26 60
2. M.City 26 59
3. Arsenal 26 58
4. Aston Villa 26 52
5. Tottenham 25 47
6. M. United 26 44
7. Brighton 26 39
8. West Ham United 26 39
9. Wolves 26 38
10. Newcastle 26 37
11. Chelsea 25 35
12. Fulham 26 32
13. Crystal Palace 26 28
14. Bournemouth 25 28
15. Everton 26 25
16. Brentford 26 25
17. Nottingham Forest 26 24
18. Luton Town 25 20
19. Burnley 26 13
20. Sheffield United 26 13
Takımlar O P
1. Real Madrid 26 65
2. Girona 26 59
3. Barcelona 26 57
4. Atletico Madrid 26 52
5. Athletic Bilbao 26 49
6. Real Betis 26 42
7. Real Sociedad 26 40
8. Las Palmas 26 36
9. Valencia 25 36
10. Getafe 26 34
11. Osasuna 26 33
12. Deportivo Alaves 26 29
13. Villarreal 26 29
14. Rayo Vallecano 26 25
15. Sevilla 26 24
16. Mallorca 26 24
17. Celta Vigo 26 21
18. Cadiz 26 18
19. Granada 25 14
20. Almeria 26 9
Günün Karikatürü Tümü