Şeyh Muhammed Emin El-Hayderi

ilmî faaliyetlerde toplumu gözlemlemiş ve dini bakımından iki konuda büyük eksikliklerin olduğunu fark etmiş ve bu aksaklıkları gidermek için çok büyük çaba sarf etmiştir. Bu aksaklıkların birincisi toplumun Kur’an-ı Kerim ile bağının zayıf olmasıdır. İkinci gördüğü aksaklık toplumun İslam ahlâkından uzaklaşmasıdır.

TASAVVUF 02.05.2021, 21:15 17.01.2022, 17:17 Ramazan Peri
Şeyh Muhammed Emin El-Hayderi

Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî, 1927’de Mardin’in Nusaybin ilçesine bağlı Kalecik köyünde doğmuştur. Babası büyük bir âlim olan bu zatın annesi ise [1] [2] [3] [4] [5]

Molla Ali Koçer’in kızı Sâdîka Hanımdır.[6] Babası Molla Ahmed, Said Nursî ile beraber Abdurrahman Tağî’nin (v. 1866) yanında tahsil görmüştür.[7]

Molla Ahmed, 1. Dünya Savaşının başlaması üzerine savaşa katılmış ve savaşta yaralandığı için terhis olmuştur. Fakat köyüne (Dedeli) döndüğünde Rusların her tarafı işgal ettiğini ve bütün akrabalarının göçtüğünü görünce akrabalarıyla bağlantısı koptuğundan Nusaybin’e göç etmek zorunda kalmıştır.[8]

Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî

Nusaybin’in köylerinde imamlık yaparken kendisi gibi muhacir olan Molla Ali Koçer’in kızı Sâdîka Hanımla evlenmiştir. Bu evlilikten Hamide adında bir kızı, Muhammed Emin, Muhammed Salih ve Muhammed Said adında üç erkek çocuğu olmuştur. Molla Ahmed, 1. Dünya Savaşında aldığı yaraların tesiriyle hastalanmış ve bu hastalık sonucu 1937’de vefat etmiştir.[9]

Molla Ahmed’in Kürdçe yazılmış üçü nazım ve biri nesir olmak üzere dört eseri vardır. Meşhur âlim Molla Halil Siirdî’nin eseri Nehcu ’l- Enam ’ına yazdığı şerh ise bize ulaşmamıştır. Molla Ahmed’in bu dört eseri şunlardır:

  • Eqîda Imâne (nazım)
  • Munâcât-ı Hayderî (nazım)
  • Dîwan (nazım)
  • Teqwimname (nesir).[10]

Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî, ilim tahsiline babasının yanında başlamış ve yedi yaşında iken Kur’an-ı Kerim’i hatmetmiştir. Bu arada o dönemde kendi bölgesinde İslami ilimleri öğretecek öğretim kurumların azlığından dolayı Suriye’ye ilim yolculuğu yapmıştır. el-Hayderî, yörenin farklı âlimlerinden tahsil görmüş ve Şeyh Abdurrezak el-Helelî’den ilim icâzetini almıştır.[11]

Şeyh Muhammed el-Hayderî, 1947’de Şeyh Abdurrezâk Helelî’den icâzet aldıktan sonra Suriye’de Şeyh Ahmed Haznevî’nin medresesinde müderrislik yapmaya başlamıştır.[12]

1950’lerden sonra ezanın Arapça olarak okunmaya başlanması, Kur’an-ı Kerim eğitiminin eskiye nisbetle biraz daha serbestleşmesi ile beraber doğduğu köye (Kale’ye) dönmüş ve burada bir süre imamlık yapmaya başlamıştır. Ardından Baverna köyüne yerleşen Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî, burada birçok talebe yetiştirmiştir. Daha Sonra Midyat’ın Kutlubey köyünde müderrislik ve imamlık yapmaya başlamış ve burada yedi yıl kaldıktan sonra Midyat’ın Ovabaşı köyüne yerleşmiştir.[13]

Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî

1967’de Şeyh Alaadin el-Haznevî’den tasavvuf icâzeti almıştır.1982’de ise Silvan’ın Bereketli köyüne yerleşmiş ve vefatına kadar burada ilmî-tasavvufî faaliyetlerine devam etmiştir.[14]

Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî’nin önemle üstünde durduğu konuların başında öğrencilerin medrese eğitiminin yanında okul hayatına devam etmeleridir. Talebelerini bu şekilde teşvik ettiği gibi çocuklarını bu yönde eğitmiştir. Nitekim onlar da ilmi icâzetlerini aldıkları gibi devletin çeşitli resmi kurumlarında görev almışlardır.[15]

Şeyh Muhammed el-Hayderî, yürüttüğü ilmî faaliyetlerde toplumu gözlemlemiş ve dini bakımından iki konuda büyük eksikliklerin olduğunu fark etmiş ve bu aksaklıkları gidermek için çok büyük çaba sarf etmiştir. Bu aksaklıkların birincisi toplumun Kur’an-ı Kerim ile bağının zayıf olmasıdır. Bu sorunun halli için Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî birçok köyde medrese açmıştır. İkinci gördüğü aksaklık toplumun İslam ahlâkından uzaklaşmasıdır. Bu sorunu çözmek için de Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî, köy köy dolaşarak İslam ahlâkının yüceliklerini topluma anlatmışır. Bazen de İzmir, Mersin, Adana gibi illere giderek buralarda irşad faaliyetlerinde bulunmuştur.[16]

el-Hayderî, her gün ikindi namazının tesbihatını müteakip hatme yapar ve hatmeden sonra genellikle cemaate bir tasavvufî sohbette bulunurdu. Sohbetlerinde imanın esasları, çocuk ve aile eğitimi, komşuluk ilişkileri, ahiret bilinci, Nakşibendi terbiye, anne-baba hakkı gibi konuları işlemiştir.[17] el-Hayderî’nin sohbetlerinden bazı kesitler aşağıda verilmiştir:

Allah ’ın size bahşettiği hayat çok pahalıdır, çok değerlidir. Hayatınızı dengeli kullanınız. Ölçülü kullanınız. Nasıl ki; Allah Teâlâ: “(dosdoğru tartı ile ölçün) ” buyurmuştur. Yani ölçülü olunuz. Adaletle yaşayınız. Allah ’a yönelirken, hayatınızı taksim ederken adaletli ve insaflı olunuz. Allah ’ın size verdiği hayatı israf etmeyiniz.”

"Kalbimiz daima Allah’ın zikri ile meşgul olmalıdır. Kişi yazı yazarken, bir sanat ile uğraşırken, alış veriş yaparken, her ne yaparsa aynı zamanda kalbi daima Allah ile meşgul olsun.

Siz de bilirsiniz ki; ne kadar dağa, tepeye, tümseğe yağmur yağsa da sular yine bereketli ve eğimli vadiye, başka bir şeyle dolu olmayan nehir yatağına akar, işte öylece kalbini boş şeylerden ve nefsin heveslerinden arındırarak boşaltan kişinin kalbine de böylece Allah Teâlâ’yı tefekkür ve zikir dolar. Asla Rabbinden gafil olmaz. Böylece tüm hâl ve davranışları düzelir.

Allah’ı zikreden öyle bir zikreder ki damarlarıyla, kemikleriyle, etiyle, nefesiyle, ruhuyla, vücuduyla, yüreğinin en derin perdelerinde en derin basamaklarında Allah Allah Allah der ki an gelir diliyle zikirden utanır, çünkü kendisini ‘ihsan’ derecesinde, Allah Teâlâ’nın huzurunda hisseder. Her daim Allah’ın huzurundadır ve huzurludur. Kalkarken Allah’ın adıyladır, otururken, uyurken, uyanırken, sevinç anında hüzün anında Rabbiyledir. İşte Resulullah Efendimiz (S.A.V.), zikredenlerin en hayırlısı, bu durumda bize en güzel misaldir. ”267

Şeyh Muhammed el-Hayderî, Diyarbakır’a yakın bir yerde bir ilim merkezi kurmak istemiş ve bu amaçla Güzel köy Cami ve Kur’an Kursu inşaatını başlamıştır. Fakat bu kursun tamamlandığını göremeden 22 Mayıs 2003’te yetmiş altı yaşında vefat etmiştir.268

Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî’nin ilk hanımından sekiz, ilk hanımı vefat ettikten sonra evlendiği ikinci hanımından ise yedi çocuğu olmak üzere on beş çocuğu vardır. İstisnasız hepsi babalarının yanında temel İslami eğitimlerini almışlardır.269

Şeyh Efendinin kaleme aldığı eserler şunlardır:

  • Eqideya İmane (Kürdçe)
  • Mewlida Nebi (Kürdçe)
  • MevlûdunNebi (Arapça)
  • Werdü’l Etfal (Kürdçe)
  • Dîwana Hayderî (Kürdçe)270

Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî

Şeyh Muhammed el-Hayderî’den Sonra Dergâhın Durumu

el-Hayderî’den sonra ilmî ve tasavvufî faaliyetleri yürütme görevini el- Hayderî’nin oğlu Şeyh Ahmet üstlenmiştir. Şeyh Ahmet, ilim ve tasavvuf icâzetini babasından almıştır. Babasından aldığı ilmî ve tasavvufî mirası daha da yaygınlaştırma gayretleri içinde olmuştur. Bu münasebetle Diyarbakır Sur ilçesine bağlı Güzel köy ve Silvan’a bağlı Bereketli köyündeki eğitim-öğretim kurumlan hem [18] [19] [20] [21] fiziki hem nitelik açısından geliştirilmiş ve büyütülmüştür. Bunun yanı sıra Diyarbakır merkezde birden fazla noktada ve ayrıca İstanbul, Adana, Bingöl, Muş, Kızıltepe, Hilvan gibi merkezlerde ilmî ve tasavvufî faaliyetleri yürütmek üzere medreseler açılmıştır. Bu kurumlarda Kur’an-ı Kerim’in yanından, Arapça grameri, hadis, tefsir, fıkıh gibi temel İslam ilimleri okutulmakta ve tasavvuf âdâbı verilmektedir. Ayrıca spor, sanat ve sosyal etkinliklerine de yer verilmektedir.[22]

Ahmet Arslan

Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı

---------------------------------

[1] Yıldız, Seyda Şeyh İbrahim Faruki, s. 38.

[2] Muhammed Zahir Yıldız, “Seyda İbrahim el-Faruki Bellî Hazretleri”, İslami Hayat Dergisi, s. 48.

[3] Yıldız, Seyda Şeyh İbrahim Faruki, ss. 69-70.

[4] Yıldız, Seyda Şeyh İbrahim Faruki, ss. 69-70.

[5] Yıldız, Seyda Şeyh İbrahim Faruki, ss. 69-70.

[6] Halil Akçay, “Son dönem Tasavvuf Âlimlerinden Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî (Hayatı ve Eserleri)”, Kimlik, Kültür ve Değişim Sürecinde Osmanlı’dan Günümüze Kürtler, Uluslararası Sempozyumu, Bingöl, 6-8.9.2012, ss. 392.

[7] Zeynelabidin Çiçek, Diyarbakır’ın Fethi, Tarihi ve Kültürü, Diyarbakır Söz Matbaası, Diyarbakır 2007, s. 138.

[8] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[9] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[10] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[11] Akçay, Son dönem Tasavvuf Âlimlerinden Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî (Hayatı ve Eserleri), ss. 392.

[12] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[13] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[14] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[15] Akçay, “Son dönem Tasavvuf Âlimlerinden Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî” (Hayatı ve Eserleri), ss. 392.

[16] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[17] Mehmet Tarhan, "Şeyh Muhammed Emîn el-Hayderî ve Tasavvufî Yönü” (Lisans Bitirme Tezi, Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Diyarbakır 2015), s. 30.

[18] Tarhan, Şeyh Muhammed Emîn el-Hayderî ve Tasavvufî Yönü, s. 31.

[19] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî (Naşirin girişi).

[20] Akçay, “Son dönem Tasavvuf Âlimlerinden Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî (Hayatı ve Eserleri)”, s. 393.

[21] Akçay, “Son dönem Tasavvuf Âlimlerinden Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî (Hayatı ve Eserleri)”, s. 392.

[22] Bu bilgiler, el-Hayden’nin torunu Halil Akçay ile 02.07.2017 tarihinde yapılan görüşmeden alınmıştır.

Yorumlar (0)
15
açık
Namaz Vakti 24 Haziran 2024
İmsak 03:25
Güneş 05:26
Öğle 13:12
İkindi 17:11
Akşam 20:47
Yatsı 22:39
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Galatasaray 38 102
2. Fenerbahçe 38 99
3. Trabzonspor 38 67
4. Başakşehir 38 61
5. Kasımpasa 38 56
6. Beşiktaş 38 56
7. Sivasspor 38 54
8. Alanyaspor 38 52
9. Rizespor 38 50
10. Antalyaspor 38 49
11. Gaziantep FK 38 44
12. A.Demirspor 38 44
13. Samsunspor 38 43
14. Kayserispor 38 42
15. Hatayspor 38 41
16. Konyaspor 38 41
17. Ankaragücü 38 40
18. Karagümrük 38 40
19. Pendikspor 38 37
20. İstanbulspor 38 16
Takımlar O P
1. Eyüpspor 34 75
2. Göztepe 34 70
3. Sakaryaspor 34 60
4. Bodrumspor 34 57
5. Ahlatçı Çorum FK 34 56
6. Kocaelispor 34 55
7. Boluspor 34 53
8. Gençlerbirliği 34 51
9. Bandırmaspor 34 50
10. Erzurumspor 34 44
11. Ümraniye 34 43
12. Manisa FK 34 40
13. Keçiörengücü 34 40
14. Adanaspor 34 39
15. Şanlıurfaspor 34 38
16. Tuzlaspor 34 38
17. Altay 34 10
18. Giresunspor 34 7
Takımlar O P
1. M.City 38 91
2. Arsenal 38 89
3. Liverpool 38 82
4. Aston Villa 38 68
5. Tottenham 38 66
6. Chelsea 38 63
7. Newcastle 38 60
8. M. United 38 60
9. West Ham United 38 52
10. Crystal Palace 38 49
11. Brighton 38 48
12. Bournemouth 38 48
13. Fulham 38 47
14. Wolves 38 46
15. Everton 38 40
16. Brentford 38 39
17. Nottingham Forest 38 32
18. Luton Town 38 26
19. Burnley 38 24
20. Sheffield United 38 16
Takımlar O P
1. Real Madrid 38 95
2. Barcelona 38 85
3. Girona 38 81
4. Atletico Madrid 38 76
5. Athletic Bilbao 38 68
6. Real Sociedad 38 60
7. Real Betis 38 57
8. Villarreal 38 53
9. Valencia 38 49
10. Deportivo Alaves 38 46
11. Osasuna 38 45
12. Getafe 38 43
13. Celta Vigo 38 41
14. Sevilla 38 41
15. Mallorca 38 40
16. Las Palmas 38 40
17. Rayo Vallecano 38 38
18. Cadiz 38 33
19. Almeria 38 21
20. Granada 38 21
Günün Karikatürü Tümü