Şeyh Muhammed Emin El-Hayderi

ilmî faaliyetlerde toplumu gözlemlemiş ve dini bakımından iki konuda büyük eksikliklerin olduğunu fark etmiş ve bu aksaklıkları gidermek için çok büyük çaba sarf etmiştir. Bu aksaklıkların birincisi toplumun Kur’an-ı Kerim ile bağının zayıf olmasıdır. İkinci gördüğü aksaklık toplumun İslam ahlâkından uzaklaşmasıdır.

TASAVVUF 02.05.2021, 21:15 17.01.2022, 17:17 Ramazan Peri
Şeyh Muhammed Emin El-Hayderi

Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî, 1927’de Mardin’in Nusaybin ilçesine bağlı Kalecik köyünde doğmuştur. Babası büyük bir âlim olan bu zatın annesi ise [1] [2] [3] [4] [5]

Molla Ali Koçer’in kızı Sâdîka Hanımdır.[6] Babası Molla Ahmed, Said Nursî ile beraber Abdurrahman Tağî’nin (v. 1866) yanında tahsil görmüştür.[7]

Molla Ahmed, 1. Dünya Savaşının başlaması üzerine savaşa katılmış ve savaşta yaralandığı için terhis olmuştur. Fakat köyüne (Dedeli) döndüğünde Rusların her tarafı işgal ettiğini ve bütün akrabalarının göçtüğünü görünce akrabalarıyla bağlantısı koptuğundan Nusaybin’e göç etmek zorunda kalmıştır.[8]

Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî

Nusaybin’in köylerinde imamlık yaparken kendisi gibi muhacir olan Molla Ali Koçer’in kızı Sâdîka Hanımla evlenmiştir. Bu evlilikten Hamide adında bir kızı, Muhammed Emin, Muhammed Salih ve Muhammed Said adında üç erkek çocuğu olmuştur. Molla Ahmed, 1. Dünya Savaşında aldığı yaraların tesiriyle hastalanmış ve bu hastalık sonucu 1937’de vefat etmiştir.[9]

Molla Ahmed’in Kürdçe yazılmış üçü nazım ve biri nesir olmak üzere dört eseri vardır. Meşhur âlim Molla Halil Siirdî’nin eseri Nehcu ’l- Enam ’ına yazdığı şerh ise bize ulaşmamıştır. Molla Ahmed’in bu dört eseri şunlardır:

  • Eqîda Imâne (nazım)
  • Munâcât-ı Hayderî (nazım)
  • Dîwan (nazım)
  • Teqwimname (nesir).[10]

Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî, ilim tahsiline babasının yanında başlamış ve yedi yaşında iken Kur’an-ı Kerim’i hatmetmiştir. Bu arada o dönemde kendi bölgesinde İslami ilimleri öğretecek öğretim kurumların azlığından dolayı Suriye’ye ilim yolculuğu yapmıştır. el-Hayderî, yörenin farklı âlimlerinden tahsil görmüş ve Şeyh Abdurrezak el-Helelî’den ilim icâzetini almıştır.[11]

Şeyh Muhammed el-Hayderî, 1947’de Şeyh Abdurrezâk Helelî’den icâzet aldıktan sonra Suriye’de Şeyh Ahmed Haznevî’nin medresesinde müderrislik yapmaya başlamıştır.[12]

1950’lerden sonra ezanın Arapça olarak okunmaya başlanması, Kur’an-ı Kerim eğitiminin eskiye nisbetle biraz daha serbestleşmesi ile beraber doğduğu köye (Kale’ye) dönmüş ve burada bir süre imamlık yapmaya başlamıştır. Ardından Baverna köyüne yerleşen Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî, burada birçok talebe yetiştirmiştir. Daha Sonra Midyat’ın Kutlubey köyünde müderrislik ve imamlık yapmaya başlamış ve burada yedi yıl kaldıktan sonra Midyat’ın Ovabaşı köyüne yerleşmiştir.[13]

Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî

1967’de Şeyh Alaadin el-Haznevî’den tasavvuf icâzeti almıştır.1982’de ise Silvan’ın Bereketli köyüne yerleşmiş ve vefatına kadar burada ilmî-tasavvufî faaliyetlerine devam etmiştir.[14]

Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî’nin önemle üstünde durduğu konuların başında öğrencilerin medrese eğitiminin yanında okul hayatına devam etmeleridir. Talebelerini bu şekilde teşvik ettiği gibi çocuklarını bu yönde eğitmiştir. Nitekim onlar da ilmi icâzetlerini aldıkları gibi devletin çeşitli resmi kurumlarında görev almışlardır.[15]

Şeyh Muhammed el-Hayderî, yürüttüğü ilmî faaliyetlerde toplumu gözlemlemiş ve dini bakımından iki konuda büyük eksikliklerin olduğunu fark etmiş ve bu aksaklıkları gidermek için çok büyük çaba sarf etmiştir. Bu aksaklıkların birincisi toplumun Kur’an-ı Kerim ile bağının zayıf olmasıdır. Bu sorunun halli için Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî birçok köyde medrese açmıştır. İkinci gördüğü aksaklık toplumun İslam ahlâkından uzaklaşmasıdır. Bu sorunu çözmek için de Şeyh Muhammed Emin el-Hayderî, köy köy dolaşarak İslam ahlâkının yüceliklerini topluma anlatmışır. Bazen de İzmir, Mersin, Adana gibi illere giderek buralarda irşad faaliyetlerinde bulunmuştur.[16]

el-Hayderî, her gün ikindi namazının tesbihatını müteakip hatme yapar ve hatmeden sonra genellikle cemaate bir tasavvufî sohbette bulunurdu. Sohbetlerinde imanın esasları, çocuk ve aile eğitimi, komşuluk ilişkileri, ahiret bilinci, Nakşibendi terbiye, anne-baba hakkı gibi konuları işlemiştir.[17] el-Hayderî’nin sohbetlerinden bazı kesitler aşağıda verilmiştir:

Allah ’ın size bahşettiği hayat çok pahalıdır, çok değerlidir. Hayatınızı dengeli kullanınız. Ölçülü kullanınız. Nasıl ki; Allah Teâlâ: “(dosdoğru tartı ile ölçün) ” buyurmuştur. Yani ölçülü olunuz. Adaletle yaşayınız. Allah ’a yönelirken, hayatınızı taksim ederken adaletli ve insaflı olunuz. Allah ’ın size verdiği hayatı israf etmeyiniz.”

"Kalbimiz daima Allah’ın zikri ile meşgul olmalıdır. Kişi yazı yazarken, bir sanat ile uğraşırken, alış veriş yaparken, her ne yaparsa aynı zamanda kalbi daima Allah ile meşgul olsun.

Siz de bilirsiniz ki; ne kadar dağa, tepeye, tümseğe yağmur yağsa da sular yine bereketli ve eğimli vadiye, başka bir şeyle dolu olmayan nehir yatağına akar, işte öylece kalbini boş şeylerden ve nefsin heveslerinden arındırarak boşaltan kişinin kalbine de böylece Allah Teâlâ’yı tefekkür ve zikir dolar. Asla Rabbinden gafil olmaz. Böylece tüm hâl ve davranışları düzelir.

Allah’ı zikreden öyle bir zikreder ki damarlarıyla, kemikleriyle, etiyle, nefesiyle, ruhuyla, vücuduyla, yüreğinin en derin perdelerinde en derin basamaklarında Allah Allah Allah der ki an gelir diliyle zikirden utanır, çünkü kendisini ‘ihsan’ derecesinde, Allah Teâlâ’nın huzurunda hisseder. Her daim Allah’ın huzurundadır ve huzurludur. Kalkarken Allah’ın adıyladır, otururken, uyurken, uyanırken, sevinç anında hüzün anında Rabbiyledir. İşte Resulullah Efendimiz (S.A.V.), zikredenlerin en hayırlısı, bu durumda bize en güzel misaldir. ”267

Şeyh Muhammed el-Hayderî, Diyarbakır’a yakın bir yerde bir ilim merkezi kurmak istemiş ve bu amaçla Güzel köy Cami ve Kur’an Kursu inşaatını başlamıştır. Fakat bu kursun tamamlandığını göremeden 22 Mayıs 2003’te yetmiş altı yaşında vefat etmiştir.268

Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî’nin ilk hanımından sekiz, ilk hanımı vefat ettikten sonra evlendiği ikinci hanımından ise yedi çocuğu olmak üzere on beş çocuğu vardır. İstisnasız hepsi babalarının yanında temel İslami eğitimlerini almışlardır.269

Şeyh Efendinin kaleme aldığı eserler şunlardır:

  • Eqideya İmane (Kürdçe)
  • Mewlida Nebi (Kürdçe)
  • MevlûdunNebi (Arapça)
  • Werdü’l Etfal (Kürdçe)
  • Dîwana Hayderî (Kürdçe)270

Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî

Şeyh Muhammed el-Hayderî’den Sonra Dergâhın Durumu

el-Hayderî’den sonra ilmî ve tasavvufî faaliyetleri yürütme görevini el- Hayderî’nin oğlu Şeyh Ahmet üstlenmiştir. Şeyh Ahmet, ilim ve tasavvuf icâzetini babasından almıştır. Babasından aldığı ilmî ve tasavvufî mirası daha da yaygınlaştırma gayretleri içinde olmuştur. Bu münasebetle Diyarbakır Sur ilçesine bağlı Güzel köy ve Silvan’a bağlı Bereketli köyündeki eğitim-öğretim kurumlan hem [18] [19] [20] [21] fiziki hem nitelik açısından geliştirilmiş ve büyütülmüştür. Bunun yanı sıra Diyarbakır merkezde birden fazla noktada ve ayrıca İstanbul, Adana, Bingöl, Muş, Kızıltepe, Hilvan gibi merkezlerde ilmî ve tasavvufî faaliyetleri yürütmek üzere medreseler açılmıştır. Bu kurumlarda Kur’an-ı Kerim’in yanından, Arapça grameri, hadis, tefsir, fıkıh gibi temel İslam ilimleri okutulmakta ve tasavvuf âdâbı verilmektedir. Ayrıca spor, sanat ve sosyal etkinliklerine de yer verilmektedir.[22]

Ahmet Arslan

Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı

---------------------------------

[1] Yıldız, Seyda Şeyh İbrahim Faruki, s. 38.

[2] Muhammed Zahir Yıldız, “Seyda İbrahim el-Faruki Bellî Hazretleri”, İslami Hayat Dergisi, s. 48.

[3] Yıldız, Seyda Şeyh İbrahim Faruki, ss. 69-70.

[4] Yıldız, Seyda Şeyh İbrahim Faruki, ss. 69-70.

[5] Yıldız, Seyda Şeyh İbrahim Faruki, ss. 69-70.

[6] Halil Akçay, “Son dönem Tasavvuf Âlimlerinden Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî (Hayatı ve Eserleri)”, Kimlik, Kültür ve Değişim Sürecinde Osmanlı’dan Günümüze Kürtler, Uluslararası Sempozyumu, Bingöl, 6-8.9.2012, ss. 392.

[7] Zeynelabidin Çiçek, Diyarbakır’ın Fethi, Tarihi ve Kültürü, Diyarbakır Söz Matbaası, Diyarbakır 2007, s. 138.

[8] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[9] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[10] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[11] Akçay, Son dönem Tasavvuf Âlimlerinden Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî (Hayatı ve Eserleri), ss. 392.

[12] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[13] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[14] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[15] Akçay, “Son dönem Tasavvuf Âlimlerinden Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî” (Hayatı ve Eserleri), ss. 392.

[16] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî, (Naşirin girişi).

[17] Mehmet Tarhan, "Şeyh Muhammed Emîn el-Hayderî ve Tasavvufî Yönü” (Lisans Bitirme Tezi, Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Diyarbakır 2015), s. 30.

[18] Tarhan, Şeyh Muhammed Emîn el-Hayderî ve Tasavvufî Yönü, s. 31.

[19] Molla Ahmed Hayderî, Muhammed Emin Hayderî, Diwana Hayderî (Naşirin girişi).

[20] Akçay, “Son dönem Tasavvuf Âlimlerinden Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî (Hayatı ve Eserleri)”, s. 393.

[21] Akçay, “Son dönem Tasavvuf Âlimlerinden Şeyh Muhammed Emin El-Hayderî (Hayatı ve Eserleri)”, s. 392.

[22] Bu bilgiler, el-Hayden’nin torunu Halil Akçay ile 02.07.2017 tarihinde yapılan görüşmeden alınmıştır.

Yorumlar (0)
Namaz Vakti 05 Şubat 2023
İmsak 06:38
Güneş 08:04
Öğle 13:23
İkindi 16:06
Akşam 18:32
Yatsı 19:53
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Galatasaray 21 51
2. Fenerbahçe 21 45
3. Başakşehir 21 40
4. Beşiktaş 21 39
5. A.Demirspor 21 38
6. Trabzonspor 21 38
7. Kayserispor 21 32
8. Konyaspor 21 27
9. Karagümrük 21 26
10. Gaziantep FK 22 25
11. Alanyaspor 21 25
12. Sivasspor 22 24
13. Antalyaspor 21 24
14. Ankaragücü 21 22
15. Kasımpaşa 21 22
16. Giresunspor 21 21
17. Hatayspor 20 20
18. İstanbulspor 21 18
19. Ümraniye 21 14
Takımlar O P
1. Samsunspor 21 41
2. Eyüpspor 21 41
3. Bodrumspor 21 38
4. Pendikspor 22 37
5. Rizespor 21 37
6. Keçiörengücü 21 37
7. Sakaryaspor 21 34
8. Bandırmaspor 21 34
9. Boluspor 22 34
10. Göztepe 21 30
11. Manisa FK 20 29
12. Adanaspor 22 25
13. Tuzlaspor 22 22
14. Altay 22 19
15. Erzurumspor 22 18
16. Altınordu 21 17
17. Denizlispor 22 16
18. Yeni Malatyaspor 22 17
19. Gençlerbirliği 21 13
Takımlar O P
1. Arsenal 20 50
2. M.City 20 45
3. M. United 21 42
4. Newcastle 21 40
5. Tottenham 21 36
6. Brighton 20 34
7. Brentford 21 33
8. Fulham 22 32
9. Chelsea 21 30
10. Liverpool 20 29
11. Aston Villa 21 28
12. Crystal Palace 21 24
13. Leicester City 21 21
14. Nottingham Forest 20 21
15. Wolves 21 20
16. West Ham United 21 19
17. Leeds United 19 18
18. Everton 21 18
19. Bournemouth 21 17
20. Southampton 21 15
Takımlar O P
1. Barcelona 19 50
2. Real Madrid 19 45
3. Real Sociedad 19 39
4. Atletico Madrid 20 35
5. Villarreal 20 31
6. Real Betis 20 31
7. Athletic Bilbao 20 29
8. Rayo Vallecano 19 29
9. Osasuna 20 29
10. Mallorca 19 25
11. Celta Vigo 20 23
12. Almeria 19 22
13. Girona 19 21
14. Sevilla 19 21
15. Espanyol 20 21
16. Valencia 19 20
17. Real Valladolid 19 20
18. Cadiz 20 19
19. Getafe 20 18
20. Elche 20 9
Günün Karikatürü Tümü