Şeyh Seydâ (KS) El-Cezerî’nin Kitap ve Risaleleri

Şeyh Seydâ’ dan söz eden kişiler, onun gerek medreselerde okutulan ilimler de gerekse İslamî ilimlerin hemen hemen hepsinde derin bir bilgiye sahip olduğu ve bunun yanında, Arap edebiyatına ve diline olan vukûfiyeti üzerinde âdeta ittifak etmişlerdir. Talebe ve müridlerine yazmış olduğu mektuplardaki belâgat, edebî sanat ve ilmî derinlik bunun açık bir göstergesidir.

TASAVVUF 20.12.2020, 21:24 12.01.2021, 22:25 Ramazan Peri
Şeyh Seydâ (KS) El-Cezerî’nin Kitap ve Risaleleri

Bilindiği gibi tasavvufu tenkit eden kişilerin dile getirdiği konulardan birisi de tasavvuf ehlinin, başta müspet ilimler olmak üzere, ilmin hemen her çeşidinden uzak kaldıklarını, dünya ile pek ilgilenmediklerini ve kendi köşelerine çekilerek sadece ibadet ve zikirle meşgul olduklarını söylemek olmuştur. Tarihte bu münekkitleri haklı çıkaran örnekler olmakla birlikte, Şeyh Seydâ gibi tersini ortaya koyan âlimler de az olmamıştır.[1]

Zaman içinde müspet ilimler okullarda, dinî ilimler medreselerde, tasavvufî ilim ve neşve de tekkelerde tahsil edilmiştir. Genel olarak durum böyle olmakla beraber, Doğu'da hem medreselerde tasavvufî neşve hem de tekkelerde dinî ilimler hep beraber yürütülmüştür. Talebe okutup icâzet veren âlim ve müderrisler olduğu gibi, tasavvufî ilimleri talebelerine aktarıp onları mânevî açıdan da yetiştiren âlim ve ârif medrese hocaları da olmuştur. Bunlar arasında eser kaleme alan ve birikimlerini gelecek nesillere bırakanlar da olmuştur. İşte Şeyh Seydâ el-Cezerî’de bunlardan birisidir.

Şeyh Seydâ’ dan söz eden kişiler, onun gerek medreselerde okutulan ilimler de gerekse İslamî ilimlerin hemen hemen hepsinde derin bir bilgiye sahip olduğu ve bunun yanında, Arap edebiyatına ve diline olan vukûfiyeti üzerinde âdeta ittifak etmişlerdir. Talebe ve müridlerine yazmış olduğu mektuplardaki belâgat, edebî sanat ve ilmî derinlik bunun açık bir göstergesidir. Bu özelliği vaaz ve sohbetlerine de yansıyarak ona ayrı bir seviye kazandırmış ve kendisi birçok kişinin hidâyet yoluna girmelerine vesile olmuştur.[2] Sahip olduğu edebî yönünü gerek risâleleri gerek mektupları ve gerekse şiirlerinde göstermektedir. Şiiri seven ve şiir kaleme alan bir mutasavvıftır.[3] Kaleme aldığı eserlerinde genellikle kolay ve akıcı [4] ibâreler kullanmıştır. Yazmış olduğu şiirlerden bir tanesini halifesi Şeyh Muhammed Emin Er’e göndermiş olduğu bir mektupta görmekteyiz. O şiir şu şekildedir:

-İnsanlar hüsn-i zan ediyorlar amma ben,

-En şerlisiyim, affetmezsen beni sen.

-Sû-i zan ile, amel etme, umumî olarak;

-Karıştır, fakat ekseriya hüsn-i zan yaparak

-Müslüman kullara ve kardeşlere

-Değil benim gibi açık habîslere

-Söyle, benimle ilgili aybı, ne dilersen

-Benden taraf helâldir, ne söylersen.

-Amma başkaları, makâma göre.

-Başkaca dilini tut, hâcet yoktur tekrara

-Şüphesiz Allah, fazl sahibidir ve minnet

-Ye ’se kapılma bu konuda, bana ittibâ et.

-Peygamberimize salât ediyorum, selâmla

-Güzellik yalnız O’nundur, bunu dedim, sen anla.[5-6-7]

Yetiştirmiş olduğu çok sayıda talebenin yanı sıra irili ufaklı bazı eserler de yazmıştır. Bunlardan ulaşabildiklerimizi kısaca tanıtmak istiyoruz.[6]

ed-Dâbıta fir-râbıta

ed-Dâbıta fir-râbıta, (Râbıtada usul) adını taşıyan on üç sayfalık risâle Molla Muhammed Şerif adında bir zâta yazılan uzunca bir mektup görünümündedir. Eserin ilk sayfasında yazılış sebebi şu şekilde açıklanmıştır: “Molla Muhammed Şerif’e selam ederiz. Râbıta-i Şerifenin Nakşibendiyye tarîkatında yeri çok önemli ve ehlinin nezdinde meşhur olup, kaynaklarda yeterince açıklanmıştır. Fakat biz burada kalbinize sebat ve itminanı kazandırmak ve şüphelerinizi dağıtmak üzere bazı eserlerden faydalanmak suretiyle kısaca anlatmaya çalışacağız.”[7]


Şeyh Seydâ, risâlesine Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî’nin kardeşinin oğlu olan Şeyh Es’ad Sahip tarafından yazılmış “Nûru’l-hidaye ve’l-irfan” eserinden yararlanarak sonra meşhur bazı tasavvuf erbâbının eserlerinden nakillerde bulunmuştur. Bu nakillerde râbıtaya delil gösterilen âyet ve hadîslere işaret etmiş ve özellikle tasavvuf ehlinin konuyla alâkalı görüşlerine yer vermiştir. Hem aklen, hem kıyas yoluyla, hem de tasavvuf ehlinin icmâsıyla râbıtanın sabit ve tasavvufî eğitimde tecrübe edilen en faydalı metotlardan biri olduğunu da belirtmiştir.[8]

Eser 1956 yılında yazılmış, 1957 yılında basılmış ve Celal Yıldız tarafından tercüme edilmiştir.[9]

Kitâbu't-te 'lîf fit-te 'lîf

Hicrî 1376 tarihinde yazıldığı belirtilen yirmi altı sayfalık bir risaledir, Şeyh Seydâ'nın içinde yaşadığı topluma nasihatlerini ihtiva etmiştir. Birlik ve beraberliği bozulan, bu yüzden de güç kaybedip düşmanlarının oyuncağı haline gelen İslâm âleminin kanayan yaralarına vurgu yapan risâlenin adının, "ayrılan ve birbirine düşman kamplara bölünen toplum katmanlarının kalblerini telif etmek ve kalb vahdetini sağlamak" mânâsına gelmesi zaten konuyu iki kelimeyle özetlemiştir.[10]

Eserde birlik ve beraberlik vurgusu yaparken takvânın da önemine işaret ederek; onu her hayrın başı ve çıkış noktası olarak nitelemiştir. Hakikatı anlamanın en güzel yolu olarak kabalık ve şiddetten uzak durup güzel ve yumuşak bir üslup kullanmayı tavsiye etmiştir.[11]

et-Tasavvuf

Şeyh Seydâ'nın en hacimli çalışması olan bu eserin asıl adı 'Mâ Yetealleku bi't- tasavvufi mine'l- fetâvâ el-Halîliyye' dir. Adından da anlaşıldığı gibi eser, Kudüs müftüsü ve dönemin Şeyhülislâm'ı olan Şeyh Muhammed el-Halil'in (h. 1147) el- Fetâvâ el-Halîliyye adlı hacimli eserinde bulunan tasavvufla ilgili fetvâların bir araya getirilmesiyle oluşmuştur.[12]

Eser elli beş sayfadan oluşmuştur. İçeriğinde kerâmet, tevessül, raks ve deverân, ayakta zikir yapmanın hükmü, sesli zikir yapmak ve zikir esnasında deverân yapmak, sûfilere evliya denilmesi, kutup ve evtâd kavramları hakkında olmuştur.[13]

Tenbîhü'l-müsterşidm

Bu eserin tam adı şu şekildedir: Tenbîhü'l-müsterşidm ale'l-menâfii ve'l- mehâliki ala meytin min elfiyeti İbn Malik. Adından da anlaşılacağı gibi çalışma, meşhur dilbilimci İbn Malik'in (672/1274) gramer kaidelerini veciz bir şekilde işlediği Elfiyye adlı manzûm eserinin bir beytinin tasavvufî yorumudur. Toplam on sekiz sayfadan oluşmuştur.[14] Gazâlî’nin İhya eseri başta olmak üzere klasik tasavvuf eserlerinden yararlanarak hazırlanmıştır.[15]

Kitabu ahkami’l-envat

Altın ve gümüş olmayan paraya da zekâtın düştüğüne dair bir risâledir.[16] Genel olarak Şafii fıkhına göre hazırlanmış eser 59 sayfadan oluşmaktadır. Eserin tam ismi Kitabü ahkâmi’l- envât limen yündü ’l-ıttılâa alâ mâ fhi’l-verâu ve ’l-ihtiyât şeklindedir.[17]

el -Mecmeu ’s-sağir

1963 yılında Dımeşk’te Matbaatü’t-terakkide basılmış, altmış üç sayfadan oluşan bir eserdir. Günlük hayattaki karşılaşılan soru ve sorunlarla ilgili Şafii fıkhının fetvâlarından oluşmaktadır. Hacminin küçük olması nedeniyle el-Mecmau ’s- sağîr isminin verildiği belirtilmiştir. Eser, telef edilen emanetler ve malın tazmini, ortaklık, karz (ödünç verme), hibe akdi ve hediye, bey akdi (alışveriş), nezir (adak), helal ve haram gibi konuları içermektedir. Günümüz meselelerinden olan sigara ve hükmü hakkında şu ifadeler yer almaktadır: “Hakkında haram olduğuna dair bir delil olmadığı için içilmesi mubahtır ve bu cihetle alınıp satılan bir şey olduğu için kendisi müntefeun bihtir ve satışı sahihtir,”[18]

et-Tıbbu’n-nebevî

Rasulullah (s.a.v) Efendimizin tıpla ilgili hadislerinden bahseden bir risâledir.[19] Toplam yirmi üç sayfadan oluşan eser 1966 yılında İstanbul’da basılmıştır. [20]

Şeyh Seydâ el-Cezerî’nin bu risâle ve kitaplarının dışında şiirleri ve manzûmeleri mevcuttur. Bunlardan birinde, tasavvuf sistematiği içinde önemli bir yere sahip olan ve kısaca Ricâlu'l-gayb diye isimlendirilen, başta kutup olmak üzere üçler, yediler, kırklar şeklinde sıralanan mânevî şahsiyetlerden söz edilmiştir. Diğerinde ise, başta az yeme, az uyuma ve az konuşma olmak üzere, mânevî kemalât basamaklarını aşmak için uyulacak bazı temel prensipler ele alınmıştır. İki manzûmede de belâgat, dile hâkimiyet ve şiir kabiliyeti açık bir şekilde kendini göstermiştir. [21]

Fatih Musa ELMALI ERZİNCAN ÜNİVERSİTESİ 2019

-----------------------------

  [1] Yüce, “Cizreli Şeyh Seydâ”, ss. 43, 44, 45, 46.

  [2] Yüce, “Cizreli Şeyh Seydâ”, ss. 43, 44, 45, 46.

  [3] 01/07/2018 tarihinde Samandıra İlim ve Sanat Vakfında Ömer Faruk Seyda ile yapılan mülâkat.

  [4] Farkınî, Mektubat, s. 206.

  [5] Farkınî, Mektubat, s. 165.

  [6] Yüce, “Cizreli Şeyh Seydâ”, ss.43, 44, 45, 

  [7] Seydâ el-Cezerî, Rabıtada Usul, s. 37.

  [8] Yüce, “Cizreli Şeyh Seydâ”, ss. 43, 44, 45, 

  [9] Seydâ el-Cezerî, Rabıtada Usul, s. 11.

[10] Yüce, “Cizreli Şeyh Seydâ”, ss. 43, 44, 45, 

[11] Baz, Şeyh Seydâ ve Seydâî Kolu, s. 85.

[12] Yüce, “Cizreli Şeyh Seydâ”, ss. 43, 44, 45, 46.

[13] Baz, a.g.e. ss. 85, 86.

[14] Yüce, “Cizreli Şeyh Seydâ”, ss. 43, 44, 45, 

[15] Baz, Şeyh Seydâ ve Seydâî Kolu, s. 86.

[16] Farkınî, Mektubat, s. 47.

[17] Baz, a.g.e. ss. 86-87.

[18] Baz, a.g.e. s. 87.

[19] Farkıni, Mektubat, s. 48.

[20] Baz, Şeyh Seydâ ve Seydâî Kolu, s. 88.

[21] Yüce, “Cizreli Şeyh Seydâ", ss. 43, 44, 45, 

Yorumlar (0)
5
açık
Namaz Vakti 28 Ocak 2022
İmsak 06:44
Güneş 08:12
Öğle 13:22
İkindi 15:58
Akşam 18:22
Yatsı 19:45
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Trabzonspor 23 54
2. Konyaspor 22 45
3. Alanyaspor 23 38
4. Adana Demirspor 23 37
5. Fenerbahçe 23 37
6. Beşiktaş 23 36
7. Hatayspor 23 36
8. Başakşehir 22 34
9. Gaziantep FK 22 32
10. Sivasspor 23 31
11. Kayserispor 23 31
12. Karagümrük 23 30
13. Kasımpaşa 23 27
14. Göztepe 23 27
15. Galatasaray 23 27
16. Giresunspor 23 26
17. Antalyaspor 23 24
18. Rizespor 23 22
19. Altay 23 18
20. Ö.K Yeni Malatya 22 16
Takımlar O P
1. Ümraniye 21 45
2. Ankaragücü 21 45
3. Erzurumspor 21 38
4. Bandırmaspor 21 36
5. İstanbulspor 21 36
6. Eyüpspor 20 36
7. Samsunspor 20 33
8. Adanaspor 21 32
9. Manisa Futbol Kulübü 21 28
10. Tuzlaspor 20 27
11. Keçiörengücü 21 26
12. Gençlerbirliği 21 26
13. Boluspor 19 24
14. Kocaelispor 21 24
15. Menemen Belediyespor 21 23
16. Altınordu 21 22
17. Bursaspor 20 20
18. Denizlispor 21 19
19. Balıkesirspor 20 8
Takımlar O P
1. Manchester City 23 57
2. Liverpool 22 48
3. Chelsea 24 47
4. M. United 22 38
5. West Ham United 23 37
6. Arsenal 21 36
7. Tottenham 20 36
8. Wolverhampton Wanderers 21 34
9. Brighton 22 30
10. Leicester City 20 26
11. Aston Villa 21 26
12. Southampton 22 25
13. Crystal Palace 22 24
14. Brentford 23 23
15. Leeds United 21 22
16. Everton 20 19
17. Norwich City 22 16
18. Newcastle 21 15
19. Watford 20 14
20. Burnley 18 12
Takımlar O P
1. Real Madrid 22 50
2. Sevilla 22 46
3. Real Betis 22 40
4. Atletico Madrid 21 36
5. Barcelona 21 35
6. Real Sociedad 21 34
7. Villarreal 22 32
8. Rayo Vallecano 21 31
9. Athletic Bilbao 22 31
10. Valencia 22 29
11. Osasuna 22 28
12. Celta Vigo 22 27
13. Espanyol 22 27
14. Granada 22 24
15. Elche 22 23
16. Getafe 22 22
17. Mallorca 21 20
18. Cadiz 22 18
19. Deportivo Alaves 22 17
20. Levante 21 11
Günün Karikatürü Tümü