Şeyh Seydâ (KS) El-Cezerî’nin Kitap ve Risaleleri

Şeyh Seydâ’ dan söz eden kişiler, onun gerek medreselerde okutulan ilimler de gerekse İslamî ilimlerin hemen hemen hepsinde derin bir bilgiye sahip olduğu ve bunun yanında, Arap edebiyatına ve diline olan vukûfiyeti üzerinde âdeta ittifak etmişlerdir. Talebe ve müridlerine yazmış olduğu mektuplardaki belâgat, edebî sanat ve ilmî derinlik bunun açık bir göstergesidir.

TASAVVUF 20.12.2020, 21:24 12.01.2021, 22:25 Ramazan Peri
Şeyh Seydâ (KS) El-Cezerî’nin Kitap ve Risaleleri

Bilindiği gibi tasavvufu tenkit eden kişilerin dile getirdiği konulardan birisi de tasavvuf ehlinin, başta müspet ilimler olmak üzere, ilmin hemen her çeşidinden uzak kaldıklarını, dünya ile pek ilgilenmediklerini ve kendi köşelerine çekilerek sadece ibadet ve zikirle meşgul olduklarını söylemek olmuştur. Tarihte bu münekkitleri haklı çıkaran örnekler olmakla birlikte, Şeyh Seydâ gibi tersini ortaya koyan âlimler de az olmamıştır.[1]

Zaman içinde müspet ilimler okullarda, dinî ilimler medreselerde, tasavvufî ilim ve neşve de tekkelerde tahsil edilmiştir. Genel olarak durum böyle olmakla beraber, Doğu'da hem medreselerde tasavvufî neşve hem de tekkelerde dinî ilimler hep beraber yürütülmüştür. Talebe okutup icâzet veren âlim ve müderrisler olduğu gibi, tasavvufî ilimleri talebelerine aktarıp onları mânevî açıdan da yetiştiren âlim ve ârif medrese hocaları da olmuştur. Bunlar arasında eser kaleme alan ve birikimlerini gelecek nesillere bırakanlar da olmuştur. İşte Şeyh Seydâ el-Cezerî’de bunlardan birisidir.

Şeyh Seydâ’ dan söz eden kişiler, onun gerek medreselerde okutulan ilimler de gerekse İslamî ilimlerin hemen hemen hepsinde derin bir bilgiye sahip olduğu ve bunun yanında, Arap edebiyatına ve diline olan vukûfiyeti üzerinde âdeta ittifak etmişlerdir. Talebe ve müridlerine yazmış olduğu mektuplardaki belâgat, edebî sanat ve ilmî derinlik bunun açık bir göstergesidir. Bu özelliği vaaz ve sohbetlerine de yansıyarak ona ayrı bir seviye kazandırmış ve kendisi birçok kişinin hidâyet yoluna girmelerine vesile olmuştur.[2] Sahip olduğu edebî yönünü gerek risâleleri gerek mektupları ve gerekse şiirlerinde göstermektedir. Şiiri seven ve şiir kaleme alan bir mutasavvıftır.[3] Kaleme aldığı eserlerinde genellikle kolay ve akıcı [4] ibâreler kullanmıştır. Yazmış olduğu şiirlerden bir tanesini halifesi Şeyh Muhammed Emin Er’e göndermiş olduğu bir mektupta görmekteyiz. O şiir şu şekildedir:

-İnsanlar hüsn-i zan ediyorlar amma ben,

-En şerlisiyim, affetmezsen beni sen.

-Sû-i zan ile, amel etme, umumî olarak;

-Karıştır, fakat ekseriya hüsn-i zan yaparak

-Müslüman kullara ve kardeşlere

-Değil benim gibi açık habîslere

-Söyle, benimle ilgili aybı, ne dilersen

-Benden taraf helâldir, ne söylersen.

-Amma başkaları, makâma göre.

-Başkaca dilini tut, hâcet yoktur tekrara

-Şüphesiz Allah, fazl sahibidir ve minnet

-Ye ’se kapılma bu konuda, bana ittibâ et.

-Peygamberimize salât ediyorum, selâmla

-Güzellik yalnız O’nundur, bunu dedim, sen anla.[5-6-7]

Yetiştirmiş olduğu çok sayıda talebenin yanı sıra irili ufaklı bazı eserler de yazmıştır. Bunlardan ulaşabildiklerimizi kısaca tanıtmak istiyoruz.[6]

ed-Dâbıta fir-râbıta

ed-Dâbıta fir-râbıta, (Râbıtada usul) adını taşıyan on üç sayfalık risâle Molla Muhammed Şerif adında bir zâta yazılan uzunca bir mektup görünümündedir. Eserin ilk sayfasında yazılış sebebi şu şekilde açıklanmıştır: “Molla Muhammed Şerif’e selam ederiz. Râbıta-i Şerifenin Nakşibendiyye tarîkatında yeri çok önemli ve ehlinin nezdinde meşhur olup, kaynaklarda yeterince açıklanmıştır. Fakat biz burada kalbinize sebat ve itminanı kazandırmak ve şüphelerinizi dağıtmak üzere bazı eserlerden faydalanmak suretiyle kısaca anlatmaya çalışacağız.”[7]


Şeyh Seydâ, risâlesine Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî’nin kardeşinin oğlu olan Şeyh Es’ad Sahip tarafından yazılmış “Nûru’l-hidaye ve’l-irfan” eserinden yararlanarak sonra meşhur bazı tasavvuf erbâbının eserlerinden nakillerde bulunmuştur. Bu nakillerde râbıtaya delil gösterilen âyet ve hadîslere işaret etmiş ve özellikle tasavvuf ehlinin konuyla alâkalı görüşlerine yer vermiştir. Hem aklen, hem kıyas yoluyla, hem de tasavvuf ehlinin icmâsıyla râbıtanın sabit ve tasavvufî eğitimde tecrübe edilen en faydalı metotlardan biri olduğunu da belirtmiştir.[8]

Eser 1956 yılında yazılmış, 1957 yılında basılmış ve Celal Yıldız tarafından tercüme edilmiştir.[9]

Kitâbu't-te 'lîf fit-te 'lîf

Hicrî 1376 tarihinde yazıldığı belirtilen yirmi altı sayfalık bir risaledir, Şeyh Seydâ'nın içinde yaşadığı topluma nasihatlerini ihtiva etmiştir. Birlik ve beraberliği bozulan, bu yüzden de güç kaybedip düşmanlarının oyuncağı haline gelen İslâm âleminin kanayan yaralarına vurgu yapan risâlenin adının, "ayrılan ve birbirine düşman kamplara bölünen toplum katmanlarının kalblerini telif etmek ve kalb vahdetini sağlamak" mânâsına gelmesi zaten konuyu iki kelimeyle özetlemiştir.[10]

Eserde birlik ve beraberlik vurgusu yaparken takvânın da önemine işaret ederek; onu her hayrın başı ve çıkış noktası olarak nitelemiştir. Hakikatı anlamanın en güzel yolu olarak kabalık ve şiddetten uzak durup güzel ve yumuşak bir üslup kullanmayı tavsiye etmiştir.[11]

et-Tasavvuf

Şeyh Seydâ'nın en hacimli çalışması olan bu eserin asıl adı 'Mâ Yetealleku bi't- tasavvufi mine'l- fetâvâ el-Halîliyye' dir. Adından da anlaşıldığı gibi eser, Kudüs müftüsü ve dönemin Şeyhülislâm'ı olan Şeyh Muhammed el-Halil'in (h. 1147) el- Fetâvâ el-Halîliyye adlı hacimli eserinde bulunan tasavvufla ilgili fetvâların bir araya getirilmesiyle oluşmuştur.[12]

Eser elli beş sayfadan oluşmuştur. İçeriğinde kerâmet, tevessül, raks ve deverân, ayakta zikir yapmanın hükmü, sesli zikir yapmak ve zikir esnasında deverân yapmak, sûfilere evliya denilmesi, kutup ve evtâd kavramları hakkında olmuştur.[13]

Tenbîhü'l-müsterşidm

Bu eserin tam adı şu şekildedir: Tenbîhü'l-müsterşidm ale'l-menâfii ve'l- mehâliki ala meytin min elfiyeti İbn Malik. Adından da anlaşılacağı gibi çalışma, meşhur dilbilimci İbn Malik'in (672/1274) gramer kaidelerini veciz bir şekilde işlediği Elfiyye adlı manzûm eserinin bir beytinin tasavvufî yorumudur. Toplam on sekiz sayfadan oluşmuştur.[14] Gazâlî’nin İhya eseri başta olmak üzere klasik tasavvuf eserlerinden yararlanarak hazırlanmıştır.[15]

Kitabu ahkami’l-envat

Altın ve gümüş olmayan paraya da zekâtın düştüğüne dair bir risâledir.[16] Genel olarak Şafii fıkhına göre hazırlanmış eser 59 sayfadan oluşmaktadır. Eserin tam ismi Kitabü ahkâmi’l- envât limen yündü ’l-ıttılâa alâ mâ fhi’l-verâu ve ’l-ihtiyât şeklindedir.[17]

el -Mecmeu ’s-sağir

1963 yılında Dımeşk’te Matbaatü’t-terakkide basılmış, altmış üç sayfadan oluşan bir eserdir. Günlük hayattaki karşılaşılan soru ve sorunlarla ilgili Şafii fıkhının fetvâlarından oluşmaktadır. Hacminin küçük olması nedeniyle el-Mecmau ’s- sağîr isminin verildiği belirtilmiştir. Eser, telef edilen emanetler ve malın tazmini, ortaklık, karz (ödünç verme), hibe akdi ve hediye, bey akdi (alışveriş), nezir (adak), helal ve haram gibi konuları içermektedir. Günümüz meselelerinden olan sigara ve hükmü hakkında şu ifadeler yer almaktadır: “Hakkında haram olduğuna dair bir delil olmadığı için içilmesi mubahtır ve bu cihetle alınıp satılan bir şey olduğu için kendisi müntefeun bihtir ve satışı sahihtir,”[18]

et-Tıbbu’n-nebevî

Rasulullah (s.a.v) Efendimizin tıpla ilgili hadislerinden bahseden bir risâledir.[19] Toplam yirmi üç sayfadan oluşan eser 1966 yılında İstanbul’da basılmıştır. [20]

Şeyh Seydâ el-Cezerî’nin bu risâle ve kitaplarının dışında şiirleri ve manzûmeleri mevcuttur. Bunlardan birinde, tasavvuf sistematiği içinde önemli bir yere sahip olan ve kısaca Ricâlu'l-gayb diye isimlendirilen, başta kutup olmak üzere üçler, yediler, kırklar şeklinde sıralanan mânevî şahsiyetlerden söz edilmiştir. Diğerinde ise, başta az yeme, az uyuma ve az konuşma olmak üzere, mânevî kemalât basamaklarını aşmak için uyulacak bazı temel prensipler ele alınmıştır. İki manzûmede de belâgat, dile hâkimiyet ve şiir kabiliyeti açık bir şekilde kendini göstermiştir. [21]

Fatih Musa ELMALI ERZİNCAN ÜNİVERSİTESİ 2019

-----------------------------

  [1] Yüce, “Cizreli Şeyh Seydâ”, ss. 43, 44, 45, 46.

  [2] Yüce, “Cizreli Şeyh Seydâ”, ss. 43, 44, 45, 46.

  [3] 01/07/2018 tarihinde Samandıra İlim ve Sanat Vakfında Ömer Faruk Seyda ile yapılan mülâkat.

  [4] Farkınî, Mektubat, s. 206.

  [5] Farkınî, Mektubat, s. 165.

  [6] Yüce, “Cizreli Şeyh Seydâ”, ss.43, 44, 45, 

  [7] Seydâ el-Cezerî, Rabıtada Usul, s. 37.

  [8] Yüce, “Cizreli Şeyh Seydâ”, ss. 43, 44, 45, 

  [9] Seydâ el-Cezerî, Rabıtada Usul, s. 11.

[10] Yüce, “Cizreli Şeyh Seydâ”, ss. 43, 44, 45, 

[11] Baz, Şeyh Seydâ ve Seydâî Kolu, s. 85.

[12] Yüce, “Cizreli Şeyh Seydâ”, ss. 43, 44, 45, 46.

[13] Baz, a.g.e. ss. 85, 86.

[14] Yüce, “Cizreli Şeyh Seydâ”, ss. 43, 44, 45, 

[15] Baz, Şeyh Seydâ ve Seydâî Kolu, s. 86.

[16] Farkınî, Mektubat, s. 47.

[17] Baz, a.g.e. ss. 86-87.

[18] Baz, a.g.e. s. 87.

[19] Farkıni, Mektubat, s. 48.

[20] Baz, Şeyh Seydâ ve Seydâî Kolu, s. 88.

[21] Yüce, “Cizreli Şeyh Seydâ", ss. 43, 44, 45, 

Yorumlar (0)
Namaz Vakti 05 Şubat 2023
İmsak 06:38
Güneş 08:04
Öğle 13:23
İkindi 16:06
Akşam 18:32
Yatsı 19:53
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Galatasaray 21 51
2. Fenerbahçe 21 45
3. Başakşehir 21 40
4. Beşiktaş 21 39
5. A.Demirspor 21 38
6. Trabzonspor 21 38
7. Kayserispor 21 32
8. Konyaspor 21 27
9. Karagümrük 21 26
10. Gaziantep FK 22 25
11. Alanyaspor 21 25
12. Sivasspor 22 24
13. Antalyaspor 21 24
14. Ankaragücü 21 22
15. Kasımpaşa 21 22
16. Giresunspor 21 21
17. Hatayspor 20 20
18. İstanbulspor 21 18
19. Ümraniye 21 14
Takımlar O P
1. Samsunspor 21 41
2. Eyüpspor 21 41
3. Bodrumspor 21 38
4. Pendikspor 22 37
5. Rizespor 21 37
6. Keçiörengücü 21 37
7. Sakaryaspor 21 34
8. Bandırmaspor 21 34
9. Boluspor 22 34
10. Göztepe 21 30
11. Manisa FK 20 29
12. Adanaspor 22 25
13. Tuzlaspor 22 22
14. Altay 22 19
15. Erzurumspor 22 18
16. Altınordu 21 17
17. Denizlispor 22 16
18. Yeni Malatyaspor 22 17
19. Gençlerbirliği 21 13
Takımlar O P
1. Arsenal 20 50
2. M.City 20 45
3. M. United 21 42
4. Newcastle 21 40
5. Tottenham 21 36
6. Brighton 20 34
7. Brentford 21 33
8. Fulham 22 32
9. Chelsea 21 30
10. Liverpool 20 29
11. Aston Villa 21 28
12. Crystal Palace 21 24
13. Leicester City 21 21
14. Nottingham Forest 20 21
15. Wolves 21 20
16. West Ham United 21 19
17. Leeds United 19 18
18. Everton 21 18
19. Bournemouth 21 17
20. Southampton 21 15
Takımlar O P
1. Barcelona 19 50
2. Real Madrid 19 45
3. Real Sociedad 19 39
4. Atletico Madrid 20 35
5. Villarreal 20 31
6. Real Betis 20 31
7. Athletic Bilbao 20 29
8. Rayo Vallecano 19 29
9. Osasuna 20 29
10. Mallorca 19 25
11. Celta Vigo 20 23
12. Almeria 19 22
13. Girona 19 21
14. Sevilla 19 21
15. Espanyol 20 21
16. Valencia 19 20
17. Real Valladolid 19 20
18. Cadiz 20 19
19. Getafe 20 18
20. Elche 20 9
Günün Karikatürü Tümü