Seydâî Kolu Mutasavvıfları

Bâsret Dergâh’ının Mardin’de etkili olan diğer kolu Seydâî koludur. Bu kola Seydâi kolu denmesinin sebebi Şeyh Seydâ’ya (v.1968) nisbet edilmesidir. Fakat bu kolun kurucusu Bâsret Dergâhın’da da postnişînlik yapan Şeyh Ömer ez-Zenganî’ dir (v. 1890).

YAŞAM VE ÇEVRE 18.04.2021, 22:12 03.05.2021, 00:24 Ramazan Peri
491
Seydâî Kolu Mutasavvıfları

Bu kolun kurucu ismi hem de Bâsret’te postnişînlik yapması gibi karışık olan durumu netleştirebilmemiz için ez-Zenganî’nin hayat hikâyesine bakmamamız gerekmektedir.

ez-Zenganî, şu an Dargeçit’e bağlı Çınaraltı köyündendir ve doğum tarihi hakkında bilgi bulunmamaktadır. Bu köyde Pîr-i Kureyş adlı bir zatın mezarı bulunmakta ve soyunun peygamberimize dayandığı söylenmektedir. ez-Zenganî’nin nesli soyu peygamberimize dayandırılan bu zattan gelmektedir. Şeyh Ömer’in nisbet edildiği Zengan ise şu anki ismi Karabayır olan Dargeçit’e bağlı bir köyün ismidir. Bu köye nisbet edilmesinin nedeni ise küçük yaşta babasını kaybeden ez-Zenganî’nin annesinin de evlenmesiyle Zengan’da bulunan teyzesinin bakımını üstlenmesi dolayısıyla bu köye yerleşmesidir. Köydeki medresede tahsiline başlayan ez- Zenganî, köy imamının tavsiyesiyle teyzesi tarafından Bâsret Dergâhı’nda bulunan medreseye gönderilmiştir. Bu sırada dergâhta postnişîn Şeyh Hâlid Zîbarî’dir. Şeyh Ömer tahsilinin tamamına yakınını Şeyh Hâlid Zîbarî’nin yanında görmüştür.[1]

Basret Köyü Dergahı

Şeyh Hâlid, yanında icâzet alan ez-Zenganî’yi vefat etmeden önce aile halkını kendisine teslim eden Şeyh Reşid Derşevî’nin kızı Halime Hatun ile evlendirmiştir. Şeyh Reşid Derşevî’nin diğer kızı Safiye Hatun’u da oğlu Hüseyin’e nişanlamıştır. Böylece Şeyh Hâlid ve ez-Zenganî arasında akrabalık oluşmuştur.[2]

Şeyh Hâlid Zîbarî’nin vefat etmeden önce Bâsret Dergâhını oğlu Hüseyin’i yetiştirene kadar ez-Zenganî’ye teslim etmesiyle beraber ez-Zengâni, Bâsret Dergâh’ının postuna oturmuştur. Şeyh Hüseyin’e icâzet verdikten sonra da postu Şeyh Hüseyin’e teslim etmiştir.[3] ez-Zengani’nin Bâsret Dergâhı postnişînliği Şeyh Hâlid Zîbarî’nin vefat tarihi olan 1863 yılında başlar 1871 yılında sona ermiştir.[4]

Bâsret’ten döndükten sonra Şeyh Ömer ez-Zenganî, önce Hoser köyüne daha sonra da Cizre’ye yerleşerek burada medrese ve tasavvuf! hizmetlerini yürütmeye başlamıştır. Seydâi Kolunun kurulma aşaması da ez-Zenganî’nin Cizre’ye yerleşmesi ile olmuştur. Şeyh Ömer’in 1890 yılından sonra vefatından sonra posta bazen kayınbiraderleri olan Derşevî ailesinin bireyleri bazen de Şeyh Ömer’in çocukları geçmiştir. Şeyh Seydâ’ya kadar Posta geçenleri aşağıda zikrettikten sonra bu kolun asıl etkili ismi olan Şeyh Seydâ’nın hayatı kısaca aktarılacaktır. Seydâî kolunun postnişînleri:

  • Şeyh Ömer ez-Zenganî (?-1890)
  • Şeyh Abdulhakîm ed-Derşevî (1856-1905)
  • Şeyh Muhyiddin el Cezerî (1876-1914)
  • Şeyh Muhammed Nûrî ed-Derşevî (1863-1924)
  • Şeyh Muhammed Said (Şeyh Seydâ) (1889-1968)[5]

Şeyh Seyda - Muhammed Said El-CezeriAsıl adı Muhammed Said olan Şeyh Seydâ, 1889 senesinde Cizre’de doğmuştur. Babası Şeyh Ömer, Şeyh Seydâ altı aylıkken hac vazifesini yaptıktan sonra 1890 yılında yolda vefat etmiştir. Taziye için Cizre’ye gelen Şeyh Hüseyin Bâsretî, Muhammed Said’i kucağına almış ve şöyle demiştr: “Bu, benim seydâmın son hatırasıdır, bundan sonra ona seydâ denilsin.” Şeyh Hüseyin’in bu sözünden sonra artık isminden çok “Seydâ’’ olarak bilinir.[6]

Şeyh Seydâ, tahsilini abisi Şeyh Sirâceddin’in (v.1920) yanında tamamlayarak ondan icâzet almıştır. Abisinin vefatıyla beraber medresenin sorumluluğunu alarak dersler vermeye başlamıştır.[7]

Şeyh Seydâ’nın kendisinden önceki postnişîn Şeyh Muhammed Nûrî’nin kızı Rabia Hatun ile evlenmesiyle bu zat ile dayı-yeğen, şeyh-mürid olmanın yanında kayınpeder-damat bağı da oluşmuştur. Şeyh Muhammed Nûrî hayattayken de medresenin başında bulunan Şeyh Seydâ, Şeyh Muhammed Nûrî’nin ölüm döşeğindeyken “Bundan sonra şeyhiniz Seydâ’dır.” demesiyle postnişîlik görevini de devralmıştır. 1924 yılında posta oturan Şeyh Seydâ tekkelerin kapanması ile 1926 yılında Musul’a gitmişse de 1928 yılında Cizre’ye geri dönmüştür. Döndükten sonra Serdahl[8] köyüne yerleşmiştir.[9]

Şeyh Seydâ’nın kurduğu Sedahl Tekkesi;

Cami, medrese, misafirhane, mutfak ve pir evinin bulunduğu büyük bir külliyedir. Şeyh Seydâ’nın özellikle yaz mevsimlerini geçirdiği Serdahl zamanla Mardin, Siirt, Ağrı ve Şırnak’ın en önemli tasavvuf merkezi olmuştur.[10]

Bölgede yetişen en önemli mutasavvıf olan bu zat, seyyidlere ayrı bir sevgi ve ihtimam göstermeye gayret etmiştir.. Bir dönem bakanlık yapan ünlü siyasetçi Şerafettin Elçi ile aralarında geçen hadise buna güzel bir örnektir. Şerafettin Elçi’nin anlattığına göre kendisi ortaokuldayken karşılaştığı Şeyh Saydâ’ya seyyid olduğunu söyleyince Şeyh Seydâ hemen onun elini öpüp ona iltifat etmiştir.[11]

Şeyh Muhammed Nurullah El-Cezeri

Şeyh Seydâ, 7 Ocak 1968 yılında vefat etmesiyle yerine oğlu Şeyh Muhammed Nurullah geçmiştir. Fakat genç yaştayken trafik kazası sonucunda 12 Mayıs 1985 yılında vefat etmiştir.[12]

Kendisinden sonra ise irşad faaliyetlerine devam eden kardeşi Şeyh Ömer Faruk posta oturmuştur. Bu kolun şu anda birçok ilde müridi bulunduğu gibi yurtdışında da faaliyetleri bulunmaktadır.

Bölgede yaşanan olaylardan dolayı 1994 yılında Serdahl köyü boşaltıldığından zamanında bölgenin irfan merkezi olan Serdahl Tekkesi ise şu anda kısmen metruk haldedir.[13]

Şeyh Seydâ’nın Mevlâna Hâlid’e kadar olan silsilesi şu şekildedir:

  • Şeyh Muhammed Saîd Seydâ Cezerî
  • Şeyh Muhammed Nûrî-i Derşevî
  • Şeyh Muhiddin-i Cezerî
  • Şeyh Abdülhakîm Derşevî
  • Şeyh Ömer ez-Zengânî
  • Şeyh Hâlid Zîbârî
  • Şeyh Muhammed-i Aynî
  • Şeyh Sâlih-i Sipkî
  • Şeyh Hâlidi Cezerî
  • Mevlâna Hâlid Bağdâdi[14]

Şeyh seyda Dar geçit İzar köyü (akçaköy) medresesi

Seydâî kolu postnişînlerinin bizzat kendileri Mardin’de etkili olmuşlardır. Örneğin Şeyh Seydâ, son yıllarında babası Şeyh Ömer’in köyü Zengan’a yakın Dargeçit’in Îzar (Akçaköy) köyüne yerleşerek burada irşad faaliyetlerini yürütmüştür. Köylüler, Şeyh Şeyda’ya bir ev yapmış ve kendisinden sonra posta oturan Şeyh Muhammed Nurullah’ın düğünü bu köyde yapılmıştır. Düğüne Türkiye’nin her tarafından katılım olduğu gibi Suriye ve Irak’tan da davetliler katılmıştır. Şeyh Seyda, İzar’da beş yıl kalmış bilinmeyen nedenlerden dolayı 1965’te tekrar Cizre’ye dönmüştür.[15]

Bunun yanında Şeyh Seydâ’nın bölgeye halîfeler gönderdiği de görülmektedir. Şeyh Muhammed Beşir el-Halilî (v. 1966) Dargeçit’te, Şeyh Halil (v. 2002) Dargeçit ve Midyat’ta, Şeyh Musa (v. 1991) Kızıltepe’de irşad faaliyetlerini yürütmüşlerdir. Bir başka halîfesi Şeyh Fahreddin (v. 1972) Batman’da irşad faaliyetleri yürütse de Mardinli olmasından dolayı bölgede etkili olan Seydâî kolu halîfelerindendir.

Ahmet Arslan

Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı
Tasavvuf Bilim Dalı

------------------------------------------

[1] Muhammed Baki Seydâ el-Cezerî, “Nakşî Hâlidî Seydâî Postnişmler”, (Şeyh Abdussamed el- Farkinî, el-Mecmau’l-Muannedü’l-Kamerî fî Tercemeti Şeyh Muhammed Saîd Seydâ el- Cezerî- Mektûbât isimli eserin içinde), İbrahim Öztürk (çev.), Mega Yayınevi, İnegöl 2008, s.32.

[2] Seydâ el-Cezerî, “Nakşî Hâlidî Seydâî Postnişmler”, s.32.

[3] Seydâ el-Cezerî, “Nakşî Hâlidî Seydâî Postnişînler”, s.32.

[4] İzzettin Güneri, “Basret Dergâhı, Postnişînleri Ve Kolları” (Yüksek Lisans Tezi, Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Diyarbakır 2016), s. 43.

[5] Baz, “Mevlana Hâlid-i Bağdadi’nin Halîfelerinden Şeyh Hâlid-i Cezeri ve Basret Dergâhı”, s. 157.

[6] Seydâ el-Cezerî, “Nakşî Hâlidî Seydâî Postnişînler”, ss. 40-41.

[7] Abdurrahman Adak, “Şeyh Seyda”, DİA, TDV Yayınları, İstanbul 2009, c. 37, s. 20.

[8] Şırnak’ın Cizre ilçesine bağlı bir köyün ismidir, köyün şimdiki ismi ise Bağlarbaşı’dır.

[9] Seydâ el-Cezerî, “Nakşî Hâlidî Seydâî Postnişînler”, ss. 32-33.

[10] İbrahim Baz, “Güneydoğuda Bir İrfan Merkezi: Serdahl Tekkesi ve Külliyesi”, Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, c.2, s. 19.

[11] Şerafettin Elçi bu hadiseyi, Şeyh Seydâ’nın talebelerinden Kızıltepe’de oturan Molla Şerif’e anlatmıştır.

[12] Midat Tokhtarov, “Muhammed Nurullah Seydâ El-Cezerî Hayatı, Eserleri ve Fikirleri”

(Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa 2012), s. 33.

[13] Baz, “Güneydoğuda Bir İrfan Merkezi: Sedahl Tekkesi ve Külliyesi”, c.2, s.20.

[14] Tokhtarov, “Muhammed Nurullah Seydâ El-Cezerî Hayatı, Eserleri ve Fikirleri”, s. 19.

[15] İlyas Savcı, Dargeçit Kültür ve Mimarisi, Hermes Yayıncılık, İstanbul 2012, ss. 45-46.

Yorumlar (1)
ZEKERYA BULUŞ 4 hafta önce
Allah bereketlerinden mahrum etmesin bu buyuk zatlar göçtüğünden beri bölgemiz fitne fucur merkezi olmuş orman kanunlariyla yasamlarini surduren bolge halki malesef bu buyuk zatlara yaptiklari saygisizliktan dolayi topluca maddi manevi huzursuzluk batağina girmislerdir Allah Islah etsin inşAllah Allah dostları başımızın tacıdır vesselam
22
açık
Namaz Vakti 15 Mayıs 2021
İmsak 03:53
Güneş 05:39
Öğle 13:05
İkindi 17:01
Akşam 20:22
Yatsı 22:00
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 39 81
2. Galatasaray 39 81
3. Fenerbahçe 39 79
4. Trabzonspor 39 68
5. Sivasspor 39 62
6. Hatayspor 39 61
7. Alanyaspor 39 57
8. Karagümrük 39 57
9. Gaziantep FK 39 55
10. Göztepe 39 51
11. Konyaspor 39 49
12. Rizespor 39 48
13. Kasımpaşa 39 46
14. Malatyaspor 39 45
15. Başakşehir 39 45
16. Antalyaspor 39 43
17. Kayserispor 39 41
18. Erzurumspor 40 40
19. Ankaragücü 39 38
20. Gençlerbirliği 39 38
21. Denizlispor 39 28
Takımlar O P
1. Adana Demirspor 34 70
2. Giresunspor 34 70
3. Samsunspor 34 70
4. İstanbulspor 34 64
5. Altay 34 63
6. Altınordu 34 60
7. Ankara Keçiörengücü 34 58
8. Ümraniye 34 51
9. Tuzlaspor 34 47
10. Bursaspor 34 46
11. Bandırmaspor 34 42
12. Boluspor 34 42
13. Balıkesirspor 34 35
14. Adanaspor 34 34
15. Menemenspor 34 34
16. Akhisar Bld.Spor 34 30
17. Ankaraspor 34 26
18. Eskişehirspor 34 8
Takımlar O P
1. Man City 36 83
2. M. United 36 70
3. Leicester City 36 66
4. Chelsea 36 64
5. Liverpool 35 60
6. West Ham 35 58
7. Tottenham 35 56
8. Everton 35 56
9. Arsenal 36 55
10. Leeds United 35 50
11. Aston Villa 35 49
12. Wolverhampton 35 45
13. Crystal Palace 35 41
14. Southampton 35 40
15. Burnley 35 39
16. Newcastle 36 39
17. Brighton 35 37
18. Fulham 35 27
19. West Bromwich 35 26
20. Sheffield United 35 17
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 36 80
2. Real Madrid 36 78
3. Barcelona 36 76
4. Sevilla 36 74
5. Real Sociedad 36 56
6. Real Betis 36 55
7. Villarreal 36 55
8. Celta de Vigo 36 50
9. Athletic Bilbao 36 46
10. Granada 36 45
11. Osasuna 36 44
12. Cádiz 36 43
13. Levante 36 40
14. Valencia 36 39
15. Deportivo Alaves 36 35
16. Getafe 36 34
17. Huesca 36 33
18. Real Valladolid 36 31
19. Elche 36 30
20. Eibar 36 30
Günün Karikatürü Tümü