21.02.2022, 16:49

Yer küredeki kulağımız, gökyüzündeki gözümüz: Kandilli Rasathanesi

Herkes bir taraftan gözünü uzaya dikmişken, diğer taraftan hayatımıza Metaverse (Evren Ötesi) kavaramı girdi. İnsanlar, sanal evren olarak tanımlanan Metaverse evreninde eğitimden sağlığa, ekonomiden siyasete, modadan sanata yatırım yaparak milyon dolarlık arsalar kapatmaya başladı.

Birileri “koş vatandaş koş, bu fırsat kaçmaz” derken, birileri “Aklınızı başınıza devşirin. Dimyat’a pirince giderken evinizdeki bulgurdan olmayın” diye uyarıyor...

Kime inanacağımızı şaşırdık!..

Oysa bundan bir buçuk asır evvel, hayat da, hayaller de bambaşkaydı!..

Nereden nereye...

Mesela Türkiye’de uzaya ve gök bilimine dair sonsuzluk penceresine açılan bir rasathanemiz vardı. Adı da Kandilli Rasathanesi’ydi. Kandilli Rasathanesi, on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında kurulmuş, ilk çalışmalara alafranga bir kurum olarak Beyoğlu’nda başlanmış ve 1910 yılında İcadiye Tepesi, Çengelköy ile Vaniköy arasında, Boğaz kıyısının en yüksek rakımlı tepesindeki Kandilli’ye taşınmış. O dönemin bütün rasathaneleri gibi gökyüzünden yer altına, atmosferden deniz diplerine kadar hemen hemen türlü küresel olay ile ilgilenilmiş. Rasathane, kurumsal gelişme açısından en büyük ivmeyi, Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e geçiş ile başlayan 30-40 yıllık zaman diliminde yaşamış.

***

Prof. Dr. Mustafa Aktar, Rasathane ile Bilimde Yüz Elli Yıl isimli eseri kaleme alırken oldukça geniş kaynak taraması yaparak, konunun meraklılarına muazzam bir perspektif sunmuş.

Kendisi de uzun yıllar Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi’nde araştırmacı olarak görev yapan Prof. Dr. Mustafa Aktar’ın yararlandığı kaynaklar arasında astronomi ve jeofizik gibi alanlardaki bilimsel yayınlar olduğu gibi, kurum arşivleri ve gazeteler de önemli bir yer tutmuş. Osmanlı dönemindeki Rasathane-i Âmire için en önemli kaynak olan Devlet Arşivleri bağlamında, Prof. Dr. Ali Akyıldız yönetiminde yürütülmüş son derece kıymetli tez çalışmalarından ve özellikle Kübra Fettahoğlu’nun tezinden geniş ölçüde yararlanmış.

Fakat kitaba kaynaklık eden öncü isimlerin yanında bilime kafa yoran birçok isim değerli emeklerini esirgemeden geçmişten geleceğe ışık tutan bu eserin oluşmasına büyük destek vermiş.

***

1872 yılında yayımlanan 32 numaralı Salnâme’de, “İşbu Rasathane, 1868 sene-i miladiyesine müsadif olan 1285 sene-i hicriyesinde tesis buyurulmuş, âlât ve edevâtı Avrupa’nın fabrikalarından mübâyaa olunmuştur” ifadesiyle Osmanlı Devleti’nin yeni bir rasathane kurduğu ilan edilmiş. Adına da Rasathane-i Âmire denilmiş, başına ise Aristide Coumbary getirilmiş. Rasathanenin ilk otuz yılına damgasını vuran kişi Aristide Coumbary, bu dönemde bütün sorumlulukları tek başına üstlenerek bir başlangıca öncülük etmiş.

Rasathanenin ilk otuz yıllık döneminde meteoroloji hep ön plandaydı. Bu bağlamda rasathane uluslararası meteoroloji örgütünün ilk üyeleri arasında yerini aldı. Yine bu dönemde alaturkadan alafranga saate geçiş yaşandı. Bu geçişle birlikte bir takım kültürel meselelerle birlikte çözülmesi gereken teknik problemleri de beraberinde getirdi. Bu yüzden Mısır da aynı İstanbul gibi alafranga saate geçişi yirminci yüzyıla kadar ertelemek zorunda kaldı.

Üstelik bu rasathane Osmanlı’nın ilk rasathanesi de değildi. Bu kuruluştan yaklaşık 300 yıl önce, bu tür kurumların sayısının dünyada bile bir elin parmaklarını geçmeyecek kadar az olduğu bir dönemde kurulmuştu. Osmanlı’nın bu eski rasathanesi İslâm astronomi geleneğinin belki de son büyük temsilcisiydi. Ortaçağ boyunca astronomi bilimi en çok İslâm dünyasında gelişmiş ve en büyük deneyim bu coğrafyada birikmişti.

Genel manada bilinen aksine Ortaçağ’da Osmanlı bilim üretirken, Avrupalılar rasathane olgusuyla daha yeni yeni tanışıyordu.

Rasathanenin başında bulunan Takıyyüddin er-Râsıd eğitimini öyle batıda değil, Şam ve Kahire’de zirveye çıkarmıştı. Takıyyüddin er-Râsıd o dönemde her ne kadar müneccimbaşı olarak anılsa da gerçek bir bilim insanıydı. Çalışmalarını zirveye çıkarmak için çevresine topladığı devrin ünlü matematikçi ve astronomlarıyla birlikte gökyüzünü araştırmaya hazırlandığı bir dönemde karşısına “aklî ilim ve naklî ilim” tartışmaları çıktı.

Taassub ve kıskançlık devreye girip, tartışmalar birbirini izlerken bunlara uğursuzluk olduğuna inanılan bir kuyrukluyıldız geçişi ve veba salgını eklenince rasathanenin idam fermanı imzalandı. 1577’de Sultan 3. Murad’ın emriyle kurulan İstanbul Rasathanesi, tam 3 yıl sonra yine onun emriyle tarihe karıştı. Bu dönemde böyle pozitif bilimler tamamen yasaklanmadı, amma velâkin devlet desteğinden yoksun bırakıldı.

***

Yıllar yılları kovaladı... Osmanlı’daki bürokrasi Rasathane-i Âmire’yi, tıpkı Darphane-i Âmire veya Feshane-i Âmire gibi bir hizmet kurumu şeklinde algıladı. Bir kez padişahın onayı alınır ve biraz da maddi destek sağlanırsa her şeyin tıkır tıkır işleyeceği sanılırdı. Darphane nasıl para basar, feshane nasıl fes üretirse, Rasathane’nin de havayı tahmin edivereceği sanıldı. Fakat işin aslı hiç de öyle değildi. Bu işlerin çok özel şartlarda yetişen, yıllarca kütüphanelerde dirsek çürüten, araştıran, sorgulayan, itiraz eden ve adına “bilim insanı” denilen kendine münhasır şahsiyetlerle amacına ulaşabileceği göz ardı edildi.

Rasathanenin bir bilim kuruluşu olduğunun anlaşılması, kuruluşundan tam yirmi sekiz yıl sonra, ikinci müdür olarak başına o dönemin en ünlü bilim insanı olan Salih Zeki beyin getirilmesiyle gerçekleşti. İşin ciddiyeti 10 Temmuz 1894 yılında vukû bulan İstanbul Depremi’yle daha iyi anlaşıldı. Büyük İstanbul depremi Rasathane-i Âmire için bir dönüm noktası oldu. Bu depremin ardından, yeniliğe ve gelişime açık kişiliğiyle tanınan Sultan 2. Abdülhamid ilk kez depremin bilimsel olarak araştırılmasını isteyerek, deprem ölçümü için gereken çalışmaların başlaması için talimat verdi.

Tam üç asır sonra, 1868 yılında sessiz sedasız ikinci deneyim olarak kurulan Rasathane-i Âmire, bütün iddiasız görüntüsüne rağmen İslâm coğrafyasında kurulan ilk modern rasathanelerden birisi olarak ismini tarihe yazdırdı. Dünyanın güneş etrafında dönüyor olduğu bile bu yüzyılda öğretilmeye başlandı.

Oysa rasathane deyince akla gelen ilk konu astronomidir. Kandilli Rasathanesi için de hep böyle düşünülür. Boğaziçi’nin koruluklarında, fıstık çamları arasında birilerinin sürekli gökyüzünü araştırdığı zannedilir. Gerçekte ise Kandilli’deki astronomi çalışmaları Mehmet Fatin (Gökmen) hocanın girişimleriyle ancak ilk gözlemler 1929 yılında teleskobun rasathaneye teslim edilmesiyle başlamış. Onun emekli olmasıyla birlikte bu süreç sekteye uğramış, Hasan Tayşi ve Muammer Dizer’in gayretleriyle nihayet astronomi ile ilgili faaliyetlere ancak 1947 yılında başlanabilmiş.

***

Evet Dünya hâlâ Güneş’in etrafında dönüyor...

Fakat insanoğlunun evrenin sırlarını çözmek için rasathanelere kurduğu teleskoplarla başlattığı uzay yolculuğu ABD’li astronot Neil Armstrong 21 Temmuz 1969’da Ay’a ayak basmasıyla Dünya’nın dışında bir gök cismine ilk fiziki teması gerçekleştirmeyi başardı.

Nüfusu 8 milyara yaklaşan insanoğlu artık Dünya’nın dışında yeni bir düzen kurmak için ışık hızıyla Mars’ta çalışmalar yürütüyor.

*

Yaklaşık bir buçuk asırdır yer kürede kulağımız, gökyüzünde gözümüz olan Boğaziçi Üniversitesi, Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü hâlâ Türkiye’nin bilim yolculuğuna eşlik ve öncülük ediyor. Her deprem sonrası değerlendirmelerin yapıldığı Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi; astronomi, meteoroloji, jeomanyetizma laboratuvarlarıyla da 154 yıldır bilimsel gelişmelere katkı sağlıyor. İşte bu süreci iyi anlayabilmek, gelecek nesillere ilham kaynağı olmak adına Prof. Dr. Mustafa Aktar tarafından kaleme alınan ve Yapı Kredi Yayınları arasında yayımlanan Rasathane ile Bilimde Yüz Elli Yıl isimli eserle mâzimizden derlenen veriler ışığında âtiye projeksiyon tutuluyor.

Yorumlar (0)
15
açık
Namaz Vakti 18 Haziran 2024
İmsak 03:24
Güneş 05:25
Öğle 13:10
İkindi 17:10
Akşam 20:46
Yatsı 22:37
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Galatasaray 38 102
2. Fenerbahçe 38 99
3. Trabzonspor 38 67
4. Başakşehir 38 61
5. Kasımpasa 38 56
6. Beşiktaş 38 56
7. Sivasspor 38 54
8. Alanyaspor 38 52
9. Rizespor 38 50
10. Antalyaspor 38 49
11. Gaziantep FK 38 44
12. A.Demirspor 38 44
13. Samsunspor 38 43
14. Kayserispor 38 42
15. Hatayspor 38 41
16. Konyaspor 38 41
17. Ankaragücü 38 40
18. Karagümrük 38 40
19. Pendikspor 38 37
20. İstanbulspor 38 16
Takımlar O P
1. Eyüpspor 34 75
2. Göztepe 34 70
3. Sakaryaspor 34 60
4. Bodrumspor 34 57
5. Ahlatçı Çorum FK 34 56
6. Kocaelispor 34 55
7. Boluspor 34 53
8. Gençlerbirliği 34 51
9. Bandırmaspor 34 50
10. Erzurumspor 34 44
11. Ümraniye 34 43
12. Manisa FK 34 40
13. Keçiörengücü 34 40
14. Adanaspor 34 39
15. Şanlıurfaspor 34 38
16. Tuzlaspor 34 38
17. Altay 34 10
18. Giresunspor 34 7
Takımlar O P
1. M.City 38 91
2. Arsenal 38 89
3. Liverpool 38 82
4. Aston Villa 38 68
5. Tottenham 38 66
6. Chelsea 38 63
7. Newcastle 38 60
8. M. United 38 60
9. West Ham United 38 52
10. Crystal Palace 38 49
11. Brighton 38 48
12. Bournemouth 38 48
13. Fulham 38 47
14. Wolves 38 46
15. Everton 38 40
16. Brentford 38 39
17. Nottingham Forest 38 32
18. Luton Town 38 26
19. Burnley 38 24
20. Sheffield United 38 16
Takımlar O P
1. Real Madrid 38 95
2. Barcelona 38 85
3. Girona 38 81
4. Atletico Madrid 38 76
5. Athletic Bilbao 38 68
6. Real Sociedad 38 60
7. Real Betis 38 57
8. Villarreal 38 53
9. Valencia 38 49
10. Deportivo Alaves 38 46
11. Osasuna 38 45
12. Getafe 38 43
13. Celta Vigo 38 41
14. Sevilla 38 41
15. Mallorca 38 40
16. Las Palmas 38 40
17. Rayo Vallecano 38 38
18. Cadiz 38 33
19. Almeria 38 21
20. Granada 38 21
Günün Karikatürü Tümü